Kültür ve Miras

1. Kaynak metninde 751 yılında yaşanan bir savaş ve sonrası anlatılmaktadır. Metne göre bu savaşın Türk tarihi açısından en önemli sonucu hangisidir?

• A) Türklerin Orta Asya'dan tamamen ayrılması
• B) Türkler ile Müslüman Araplar arasındaki yakınlaşmanın başlaması
• C) Çin egemenliğinin Anadolu'ya kadar genişlemesi
• D) Türklerin yerleşik hayata geçmeyi bırakması

Doğru cevap: B — Talas Savaşı sonrasında Türkler ile Müslüman Araplar arasındaki ilişki düşmanlıktan yakınlaşmaya dönmüş, Türkler İslamiyet'i yakından tanımıştır.

1. Metinde Türklerin Arapların yanında savaştığı belirtilmiştir.
2. Savaştan sonra soğukluğun yerini ticaret ve tanışmanın aldığı yazıyor.
3. Bu tanışma İslamiyet'in Türkler arasında yayılmasını kolaylaştırmıştır.
4. Bu nedenle en önemli sonuç iki toplum arasındaki yakınlaşmadır.

2. Zaman şeridinde Türk tarihine ait dört olay sırayla gösterilmiştir. Bir öğrenci "Türkler İslamiyet ile tanıştıktan yaklaşık bir asır sonra ilk Müslüman Türk devletini kurmuştur." demiştir. Öğrencinin bu cümlesi şeritteki hangi iki nokta karşılaştırılarak doğrulanır?

• A) 751 ile 840
• B) 840 ile 1040
• C) 1040 ile 1071
• D) 751 ile 1071

Doğru cevap: A — Talas Savaşı (751) tanışmayı, Karahanlı Devleti (840) ilk Müslüman Türk devletini gösterir; aradaki fark yaklaşık bir asırdır.

1. Şeritte tanışmayı başlatan olay 751 Talas Savaşı'dır.
2. İlk Müslüman Türk devleti olarak 840'ta Karahanlı Devleti verilmiştir.
3. İki tarih arasındaki fark yaklaşık 90 yıl, yani bir asra yakındır.
4. Öğrencinin cümlesi bu iki nokta karşılaştırılarak doğrulanır.

3. Kartlarda dört Türk devleti kuruluş sırasına göre dizilmiştir. Bir öğretmen "Bu devletlerden biri resmî dil olarak Türkçeyi kullanmış ve Türkçenin ilk yazılı İslami eserleri onun döneminde verilmiştir." demiştir. Öğretmenin söz ettiği devlet hangisidir?

• A) Gazneli Devleti
• B) Büyük Selçuklu Devleti
• C) Karahanlı Devleti
• D) Türkiye Selçuklu Devleti

Doğru cevap: C — Karahanlılar resmî dil olarak Türkçeyi kullanmış; Kutadgu Bilig ve Divânu Lugâti't-Türk bu dönemde yazılmıştır.

1. Karahanlılar halkı ve yöneticileri Türk olan bir devlettir.
2. Bu devlette resmî dil Türkçe olarak kalmıştır.
3. Kutadgu Bilig ve Divânu Lugâti't-Türk bu dönemin eserleridir.
4. Gazneli ve Büyük Selçuklu'da ise Farsça ve Arapça yaygın kullanılmıştır.

4. Haritada Anadolu üzerinde dört yer harfle işaretlenmiştir. 1071'de kazanılan zaferin ardından Türkler için Anadolu'nun kapıları açılmış ve yerleşim doğudan batıya doğru ilerlemiştir. Bu bilgiye göre Türk yerleşiminin haritada izlediği yön hangisidir?

• A) N noktasından K noktasına doğru
• B) M noktasından K noktasına doğru
• C) L noktasından M noktasına doğru
• D) K noktasından N noktasına doğru

Doğru cevap: B — Malazgirt Zaferi'nden sonra Türkler Anadolu'ya doğudan girmiş, yerleşim doğudan batıya doğru ilerlemiştir. Haritada en doğudaki nokta M, batıdaki nokta K'dir.

1. Haritada soldaki noktalar batıyı, sağdakiler doğuyu gösterir.
2. En doğuda M, en batıda K noktası bulunmaktadır.
3. Malazgirt sonrası hareket doğudan batıya doğrudur.
4. Öyleyse yön M noktasından K noktasına doğrudur.

5. Gezi defterindeki notta Anadolu yollarında sık sık karşılaşılan bir yapı anlatılmıştır. Bu yapıların bir günlük mesafelerle inşa edilmesinin ve konaklamanın ücretsiz olmasının temel amacı nedir?

• A) Askerlerin sınırda daha hızlı toplanmasını sağlamak
• B) Şehirlerdeki nüfusu köylere dağıtmak
• C) Ticaretin güvenli ve sürekli işlemesini sağlamak
• D) Halkın tarımdan uzaklaşmasını önlemek

Doğru cevap: C — Kervansaraylar tüccarın güvenle konaklamasını ve ticaretin kesintisiz sürmesini sağlamak için yapılmıştır.

1. Metindeki üç ayrıntıyı ayıralım: yapılar bir günlük mesafede, konaklama ücretsiz ve mala gelen zarar devletçe karşılanıyor.
2. Bir günlük mesafe, kervanın geceyi güvenli bir yerde geçirmesini sağlar; yolda kalma riski ortadan kalkar.
3. Ücretsizlik ticareti teşvik eder, zararın devletçe karşılanması ise bir güvence sistemidir. Üçü de aynı amaca hizmet ediyor.
4. Denetleyelim: metinde yapıdan yararlananlar TÜCCARLAR olarak yazılı ✓ — amaç ticaretin güvenli ve sürekli işlemesi.

6. Krokide bir Selçuklu şehrinde bulunan yapılar gösterilmiştir. Krokideki yapılara bakan bir araştırmacı bu şehirle ilgili aşağıdakilerden hangisini söyleyemez?

• A) Şehirde eğitim faaliyetleri yürütülmüştür.
• B) Şehirde ticaret canlıdır.
• C) Şehirde sağlık hizmeti verilmiştir.
• D) Şehirde deniz ticareti ön plandadır.

Doğru cevap: D — Krokide deniz, liman ya da tersane yok; deniz ticaretine dair bir kanıt bulunmuyor.

1. Krokideki yapıları işlevlerine göre okuyalım. Medrese eğitimi, darüşşifa sağlık hizmetini gösteriyor.
2. Han, çarşı ve kervansaray ticaretin canlı olduğunu gösteriyor. Şehrin yanında akarsu ve kara yolu var.
3. Ama krokide liman, gemi ya da tersane bulunmuyor; şehir bir deniz kıyısında da değil. Öyleyse deniz ticareti hakkında çıkarım yapılamaz.
4. Denetleyelim: soru söylenEMEYECEK olanı istiyor ✓ — öteki üç yargının krokide karşılığı var, dördüncünün yok.

7. Kartta bir vakıf senedinin özeti verilmiştir. Bu senetten yola çıkarak vakıf kurumunun toplumsal işleyişi hakkında ulaşılabilecek en kapsamlı yargı hangisidir?

• A) Vakıflar yalnızca zenginlerin yararlandığı kurumlardır.
• B) Vakıflar devletin bütün vergi gelirlerini toplamıştır.
• C) Vakıflar yalnızca ibadet yapıları inşa etmiştir.
• D) Vakıf hizmetleri sürekli olsun diye kendi gelir kaynağına bağlanmıştır.

Doğru cevap: D — Senette çeşmenin onarımı için ayrı bir gelir belirlenmiştir; bu, hizmetin kesintisiz sürmesini sağlayan bir düzenlemedir.

1. Senette hizmetten "bütün insanlar ve hayvanlar" yararlanır; sınırlama yoktur.
2. Onarım için değirmen kirası gelir olarak ayrılmıştır.
3. Bu gelirin başka işe harcanması yasaklanmıştır.
4. Öyleyse vakıf, hizmetin sürekliliğini sağlayacak bir gelir düzenine bağlanmıştır.

8. Tabloda Türk-İslam şehirlerinde görülen yapılar ve işlevleri eşleştirilmiştir. Bir belediye, tarihî kent merkezinde yoksul ailelere sıcak yemek dağıtacak bir merkez kuracaktır. Tabloya göre bu merkez, geçmişteki hangi yapının işlevini sürdürmüş olur?

• A) Medrese
• B) Kervansaray
• C) İmarethane
• D) Darüşşifa

Doğru cevap: C — Tabloda yemek dağıtımı işlevi imarethaneye ait; belediyenin kuracağı merkez bu işlevi sürdürür.

1. Belediyenin yapacağı işi belirleyelim: yoksul ailelere sıcak yemek dağıtmak.
2. Şimdi tabloda bu işlevi hangi yapının taşıdığına bakalım.
3. Medrese eğitim, darüşşifa sağlık, kervansaray konaklama için kurulmuş. Yemek dağıtımı ise imarethaneye ait.
4. Denetleyelim: iş aynı, yalnız kurumun adı ve çağı değişmiş ✓ — sürdürülen işlev imarethanenin işlevidir.

9. Haritada Orta Asya'dan Anadolu yönüne doğru bir hareket ok ile gösterilmiştir. XI. yüzyılda bu hareketin hızlanmasında etkili olan gelişme aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Anadolu'da kervansaray yapımının durması
• B) Malazgirt Zaferi ile Anadolu'nun Türklere açılması
• C) Orta Asya'da tarım alanlarının genişlemesi
• D) Çin'in Türklerle ticareti tamamen serbest bırakması

Doğru cevap: B — 1071 Malazgirt Zaferi'nden sonra Anadolu'ya yönelik Türk göçleri hızlanmış ve kalıcı yerleşim başlamıştır.

1. Harita Orta Asya'dan batıya, Anadolu yönüne bir hareket göstermektedir.
2. Bu hareketin hızlandığı dönem XI. yüzyıldır.
3. Bu yüzyılda 1071 Malazgirt Zaferi kazanılmıştır.
4. Zaferle Anadolu'nun kapıları açıldığı için göç hızlanmıştır.

10. Grafikte bir ildeki tescilli tarihî yapıların türlere göre sayısı verilmiştir. İl kültür müdürlüğü, yapı türlerini tanıtan bir gezi rotası hazırlayacaktır. Grafiğe dayanarak rota hakkında söylenebilecek doğru bilgi hangisidir?

• A) Rotada en çok durak cami türünden olacaktır.
• B) İlde hiç medrese bulunmamaktadır.
• C) Köprü sayısı kervansaray sayısından fazladır.
• D) Kervansaray sayısı cami sayısına eşittir.

Doğru cevap: A — Grafikte en yüksek sütun 12 ile camiye aittir; rotada en çok durak bu türden olur.

1. Grafikteki değerler cami 12, medrese 9, kervansaray 7, köprü 5'tir.
2. En büyük değer 12 ile camidir.
3. Medrese sayısı 9 olduğu için "hiç yok" ifadesi yanlıştır.
4. Köprü 5, kervansaray 7 olduğundan köprü daha azdır.

11. Kartlarda Türk kültürüne ait dört ürün verilmiştir. Bu ürünlerin ortak özelliği düşünüldüğünde, hepsinin bugüne ulaşmasını sağlayan temel yol hangisidir?

• A) Resmî devlet kayıtlarında saklanmaları
• B) Kuşaktan kuşağa anlatılarak aktarılmaları
• C) Yalnızca yabancı gezginlerce yazılmaları
• D) Tapınak duvarlarına kazınmaları

Doğru cevap: B — Dede Korkut, Nasreddin Hoca, Karagöz-Hacivat ve Manas; dördü de sözlü kültür ürünüdür, kuşaktan kuşağa anlatılarak bugüne ulaşmıştır.

1. Kartlardaki dört ürünü türlerine göre okuyalım: hikâye, fıkra, gölge oyunu ve destan.
2. Dördü de anlatıya dayanır; yazılı bir metin olarak değil, anlatıcının dilinde yaşar.
3. Bu ürünler önce dinleyiciden dinleyiciye aktarılmış, çok sonra yazıya geçirilmiştir. Bugüne ulaşmalarını sağlayan yol sözlü aktarımdır.
4. Denetleyelim: dördü de halkın kendi ürettiği ürünler ✓ — resmî kayıt ya da tapınak yazısı olarak üretilmemişler.

12. Haber metninde tarihî bir yapının listeye alınması ve onarımı anlatılmaktadır. Onarımda özgün taşın çıkarıldığı ocağın yeniden açılmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Onarımın maliyetini düşürmek
• B) Yapıyı eskisinden daha büyük hâle getirmek
• C) Ocaktan çıkan taşı başka illere satmak
• D) Yapının eserdeki özgün dokusunu bozmadan korumak

Doğru cevap: D — Kültürel mirasın korunmasında amaç eseri özgün hâliyle yaşatmaktır; bu yüzden aynı ocaktan çıkan taş kullanılır.

1. Haberde yapının değeri neye bağlanmış, ona bakalım: taş işçiliğindeki eşsiz kapı süslemelerine.
2. Öyleyse yapının değeri doğrudan TAŞIYLA ilgili. Farklı bir ocaktan gelen taşın rengi, dokusu ve işlenişi başka olurdu.
3. Bu da onarılan bölümün eserin geri kalanından ayrı görünmesine, yani özgün dokunun bozulmasına yol açardı.
4. Denetleyelim: ocağın yeniden AÇILMASI zahmetli bir iş ✓ — bu zahmete girilmesinin tek makul nedeni özgünlüğü korumak.

13. Bir kasabada asırlık taş köprünün üzerine, daha hızlı geçiş sağlansın diye beton bir yol dökülmesi önerilmiştir. Köyün gençleri ise köprünün özgün hâliyle kalmasını, yanına yeni bir köprü yapılmasını istemektedir. Gençlerin bu önerisi hangi anlayışla en iyi açıklanır?

• A) Tarihî eseri kullanım dışı bırakma
• B) Yeni yapıları tamamen reddetme
• C) Kültürel mirası koruyarak ihtiyacı ayrı bir çözümle karşılama
• D) Ulaşımın önemini yok sayma

Doğru cevap: C — Gençler hem tarihî eserin özgünlüğünü koruyor hem de ulaşım ihtiyacına ayrı bir çözüm üretiyor.

1. İki öneriyi karşılaştıralım. Birincisi köprünün üzerine beton dökmek — bu, asırlık yapının özgün hâlini bozar.
2. Gençlerin önerisi ise iki parçalı: köprü olduğu gibi kalsın, ihtiyaç için yanına yeni bir köprü yapılsın.
3. Bu öneri ne mirası feda ediyor ne de ihtiyacı yok sayıyor; ikisini ayrı ayrı karşılıyor.
4. Denetleyelim: gençler yeni köprüye karşı çıkmıyor ✓ — karşı çıktıkları tek şey ESKİ köprünün değiştirilmesi.

14. Türkiye Selçuklu Devleti, Antalya ve Sinop limanlarını almış; Karadeniz ile Akdeniz kıyılarında ticaret filoları oluşturmuş, tüccarın malına gelen zararı hazineden karşılamıştır. Bu uygulamalar birlikte değerlendirildiğinde devletin öncelikli hedefi nedir?

• A) Ülkeyi ticaret yollarının merkezi hâline getirmek
• B) Tarım üretimini sona erdirmek
• C) Şehirlerdeki nüfusu azaltmak
• D) Deniz kıyılarını yerleşime kapatmak

Doğru cevap: A — Liman alımı, ticaret filosu kurulması ve zararın hazineden karşılanması; üçü birlikte ticareti geliştirmeye yöneliktir.

1. Üç uygulamayı tek tek okuyalım.
2. Antalya ve Sinop limanları alınmış — biri Akdeniz’e, öteki Karadeniz’e açılan birer kapı, yani iki denizde birden erişim.
3. Ticaret filoları kurulmuş; deniz yoluyla mal taşınabiliyor. Tüccarın zararı hazineden karşılanmış; bu tüccara güven veren bir sigorta.
4. Denetleyelim: üçü de aynı yöne bakıyor ✓ — erişim, taşıma ve güvence birleşince hedef ülkeyi ticaret yollarının merkezi yapmaktır.

15. Bir müze rehberi ziyaretçilere "Bu çinilerin desenleri Orta Asya'daki halı motifleriyle, yazıları ise İslam sanatının hat geleneğiyle benzeşir." demiştir. Rehberin bu açıklaması Türk-İslam sanatı ile ilgili hangi sonucu destekler?

• A) Türk sanatı Orta Asya'daki bütün özelliklerini terk etmiştir.
• B) Türk sanatı İslam sanatından hiç etkilenmemiştir.
• C) Türk sanatı yalnızca yazıdan oluşmaktadır.
• D) Türk sanatı eski geleneğini İslam sanatıyla birleştirerek sürdürmüştür.

Doğru cevap: D — Aynı eserde hem Orta Asya motifleri hem İslam hat sanatı bulunması, iki geleneğin birleştiğini gösterir.

1. Rehberin cümlesindeki iki bağlantıyı ayıralım.
2. Desenler Orta Asya’daki halı motifleriyle benzeşiyor — bu, eski Türk sanat geleneğinin sürdüğünü gösteriyor.
3. Yazılar İslam sanatının hat geleneğiyle benzeşiyor — bu da yeni bir etkiyi gösteriyor. İkisi AYNI eserin üzerinde bulunuyor.
4. Denetleyelim: biri ötekini silmemiş ✓ — öyleyse eski gelenek terk edilmemiş, İslam sanatıyla birleştirilerek sürdürülmüş.