Kültür ve Miras

1. Grafikte Orta Asya bozkırlarındaki bir istasyonun yıl boyu sıcaklık ve yağış değerleri verilmiştir. Bu iklim koşulları, bölgede yaşayan Türk boylarının hangi yaşam biçimini benimsemesinde belirleyici olmuştur?

• A) Deniz ticaretine dayalı liman şehirleri kurmak
• B) Otlak peşinde yer değiştiren konar-göçer yaşam sürmek
• C) Yıl boyu ormanlarda avcılıkla geçinmek
• D) Sulama kanallarına dayalı büyük tarım şehirleri kurmak

Doğru cevap: B — Kışları çok soğuk, yağışı az ve düzensiz olan bozkırda tarım zordur; bu koşullar hayvancılığa ve otlak peşinde göç etmeye yöneltmiştir.

1. Grafikte kış sıcaklıkları -14 °C'ye kadar düşmektedir.
2. Yağış hiçbir ayda yüksek değildir ve yıla yayılmıştır.
3. Bu koşullarda geniş çaplı tarım yapmak güçtür.
4. Hayvan otlatmak için mevsimlik yer değiştirmek gerekir; bu konar-göçer yaşamdır.

2. Tabloda iki farklı yaşam biçiminin özellikleri karşılaştırılmıştır. Bir arkeolog kazıda ağır taş heykeller, sabit ocaklar ve tahıl ambarları bulmuştur. Tabloya göre bu buluntular hangi çıkarımı destekler?

• A) Bölgede yerleşik hayata geçilmiştir.
• B) Bölgede yalnızca hayvancılık yapılmaktadır.
• C) Bölgede konar-göçer yaşam sürmektedir.
• D) Bölgede hiç insan yaşamamıştır.

Doğru cevap: A — Ağır ve taşınamayan eşyalar ile tahıl ambarı, tabloya göre yerleşik hayatın göstergesidir.

1. Tablodaki ayırt edici satır "Eşya" satırıdır: konargöçerde taşınabilir, yerleşikte ağır ve kalıcı.
2. Arkeoloğun bulduklarına bakalım: ağır taş heykeller ve sabit ocaklar. İkisi de taşınamaz.
3. Üçüncü buluntu tahıl ambarı; tabloya göre tarım yerleşik yaşamın geçim kaynağıdır. Üç buluntu da yerleşiklik sütununa uyuyor.
4. Denetleyelim: konargöçer bir topluluk taşıyamayacağı heykel yapmaz, sabit ocak kurmaz ✓.

3. Zaman şeridinde Türk tarihinin beş dönüm noktası sıralanmıştır. Bir öğrenci "Türklerin Avrupa'nın siyasi haritasını değiştiren hareketi, Mete Han döneminden yaklaşık altı asır sonra yaşanmıştır." demiştir. Öğrencinin cümlesi şeritteki hangi iki noktaya dayanır?

• A) MÖ VII. yüzyıl ile MÖ 209
• B) MÖ 209 ile 375
• C) 375 ile 552
• D) 552 ile 744

Doğru cevap: B — Avrupa'nın haritasını değiştiren hareket 375 Kavimler Göçü'dür; Mete Han dönemi MÖ 209'dur ve arada yaklaşık altı asır vardır.

1. Avrupa'nın siyasi yapısını değiştiren olay Kavimler Göçü'dür (375).
2. Mete Han dönemi şeritte MÖ 209 olarak verilmiştir.
3. MÖ 209'dan MS 375'e yaklaşık 584 yıl vardır.
4. Bu da yaklaşık altı asra karşılık gelir.

4. Haritada IV. yüzyılda Asya'dan Avrupa'ya doğru gerçekleşen hareket oklarla gösterilmiştir. Bu hareketin Avrupa açısından ortaya çıkardığı sonuçlardan biri aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Roma İmparatorluğu'nun ikiye ayrılıp Batı Roma'nın yıkılması
• B) Avrupa'da İpek Yolu'nun kapanması
• C) Avrupa'da yazının ilk kez kullanılmaya başlanması
• D) Avrupa'da bütün toplumların Orta Asya'ya göç etmesi

Doğru cevap: A — Hun baskısıyla batıya kaçan kavimler Roma topraklarını zorlamış, bu süreç Batı Roma'nın yıkılmasıyla sonuçlanmıştır.

1. Haritada Hun baskısı barbar kavimleri batıya itmektedir.
2. Batıya ilerleyen kavimler Roma sınırlarını aşmıştır.
3. Roma bu baskı altında ikiye ayrılmış, Batı Roma yıkılmıştır.
4. Bu süreç Avrupa'da Orta Çağ'ı başlatan gelişmelerdendir.

5. Şemada Mete Han'ın orduda kurduğu düzen gösterilmiştir. Bu düzenin savaş alanında sağladığı en önemli üstünlük hangisidir?

• A) Ordunun tamamının aynı anda tek komutandan emir alması
• B) Askerlerin savaş sırasında istedikleri birliğe geçebilmesi
• C) Birliklerin küçük gruplara ayrılarak hızla yönetilip yönlendirilebilmesi
• D) Ordunun yalnızca savunma savaşları yapabilmesi

Doğru cevap: C — Onlu sistem orduyu onluk, yüzlük ve binliklere ayırır; her birimin kendi komutanı olduğu için ordu hızlı yönetilir ve manevra yapar.

1. Şemada ordu 10.000, 1000, 100 ve 10 kişilik birimlere ayrılmıştır.
2. Her birimin başında ayrı bir komutan bulunur.
3. Emir üstten alta hızla iletilir, birlikler ayrı ayrı hareket edebilir.
4. Bu da savaşta hızlı yönetim ve manevra üstünlüğü sağlar.

6. Yazıtta Bilge Kağan'ın halkına seslenişinden bir bölüm verilmiştir. Kağanın "aç insanları doyurdum, çıplak insanları giydirdim" sözü, Türk devlet anlayışıyla ilgili hangi ilkeyi gösterir?

• A) Kağanın halkına karşı sorumluluk taşıması
• B) Kağanın yalnızca savaşla ilgilenmesi
• C) Kağanın töreden bağımsız hareket etmesi
• D) Kağanın halkı yönetime hiç katmaması

Doğru cevap: A — Türk devlet anlayışında kağan halkı besleyip korumakla yükümlüdür; bu görev yazıtlarda açıkça dile getirilmiştir.

1. Kağan yaptıklarını halkın ihtiyaçları üzerinden anlatmaktadır.
2. Doyurmak ve giydirmek, halkın geçimini sağlamak demektir.
3. Bu, yöneticinin halka karşı bir sorumluluğu olduğunu gösterir.
4. Aynı yazıtta töreden söz edilmesi de kağanın kurallara bağlı olduğunu belirtir.

7. Aynı yazıt bir tarih öğretmeni tarafından "Türk tarihinin ilk yazılı belgesi" diye tanıtılmıştır. Yazıtın Türk kültürü açısından bu kadar değerli sayılmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yabancı bir toplum tarafından yazılmış olması
• B) Türklerin kendi dilinde, kendi tarihini anlattığı ilk metin olması
• C) Yalnızca ticari kayıtlar içermesi
• D) Bir savaş antlaşmasının metnini taşıması

Doğru cevap: B — Orhun Yazıtları Türkçe yazılmış, Türklerin kendi tarihini kendi ağzından anlattığı ilk yazılı kaynaktır.

1. Metinde kağan doğrudan kendi halkına sesleniyor: "Ey Türk, titre ve kendine dön!"
2. Bu, olayların bir başkasının değil, Türklerin kendi ağzından aktarıldığını gösteriyor. Yazıtlar Göktürk alfabesiyle ve Türkçe yazılmış.
3. Metin yalnız olay anlatmıyor; kağan halkına öğüt veriyor, yaptıklarını sayıyor ("aç insanları doyurdum"). Yani bir tarih anlatısı.
4. Denetleyelim: bu özellikler yazıtları ilk yazılı Türk kaynağı yapar ✓ — değerinin nedeni budur.

8. Gezgin notunda IX. yüzyılda bir Türk şehri anlatılmaktadır. Metindeki bilgiler hangi Türk devletinin yaşam biçimindeki değişimi yansıtır?

• A) Asya Hun Devleti
• B) İskitler
• C) I. Göktürk Devleti
• D) Uygur Devleti

Doğru cevap: D — Uygurlar yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğudur; şehirler kurmuş, tarım yapmış ve tahta harflerle kitap çoğaltmıştır.

1. Metinde halkın çadırı bırakıp kerpiç evlerde yaşadığı yazılıdır.
2. Tarla ve bahçe sulaması tarıma geçildiğini gösterir.
3. Tahtadan oyulmuş harflerle kitap çoğaltmak Uygurlara özgüdür.
4. Bu özelliklerin tümü Uygur Devleti'ne aittir.

9. Kartlarda Orta Asya'dan yapılan Türk göçlerinin sebepleri sıralanmıştır. Bu sebepler bir arada düşünüldüğünde göçlerin temelinde yatan ortak sorun nedir?

• A) Din değiştirme isteği
• B) Yazının henüz bulunmamış olması
• C) Mevcut toprağın artan nüfusu ve sürüleri besleyememesi
• D) Deniz yollarının kapanması

Doğru cevap: C — Kuraklık, otlak yetersizliği, nüfus artışı ve boy mücadelelerinin ortak noktası, toprağın geçim sağlamaya yetmemesidir.

1. Otlakların yetersiz kalması hayvanların beslenememesi demektir.
2. Kuraklık otlak ve su miktarını daha da azaltır.
3. Nüfusun artması aynı toprağa daha çok insan düşmesine yol açar.
4. Boy mücadeleleri de azalan kaynak için verilir; ortak sorun geçim darlığıdır.

10. Şemada İpek Yolu'nun geçtiği duraklar ve taşınan mallar gösterilmiştir. Orta Asya'da kurulan Türk devletlerinin bu yolun denetimini ele geçirmek için mücadele etmesinin temel nedeni hangisidir?

• A) Yolun geçtiği yerlerde tarım yapmak istemeleri
• B) Yoldan alınan vergilerle hazineyi güçlendirmek istemeleri
• C) Yol boyunca yeni bir alfabe yaymak istemeleri
• D) Yolun deniz ulaşımını engellemek istemeleri

Doğru cevap: B — İpek Yolu'nu elinde tutan devlet geçen kervanlardan vergi alır ve zenginleşir; bu yüzden yol üzerinde sürekli mücadele yaşanmıştır.

1. Şemada yol boyunca değerli mallar taşınmaktadır.
2. Yolu denetleyen devlet kervanlardan geçiş vergisi alır.
3. Bu gelir ordunun ve devletin gücünü artırır.
4. Bu nedenle Türk devletleri yolun denetimi için mücadele etmiştir.

11. Kartta Türk devletlerindeki yönetim düzeninden bir bölüm verilmiştir. "Kağan bile töreyi çiğneyemez." ifadesi, bu yönetim anlayışı hakkında hangi sonuca ulaştırır?

• A) Kağanın hiçbir yetkisi yoktur.
• B) Töreyi yalnızca kağan değiştirebilir.
• C) Kağanın yetkisi yazısız kurallarla sınırlandırılmıştır.
• D) Kurultay yalnızca savaş zamanı toplanır.

Doğru cevap: C — Töre, kağanın da uymak zorunda olduğu kurallar bütünüdür; bu, yöneticinin sınırsız yetkili olmadığını gösterir.

1. Metinde kağanın ülkeyi töreye göre yönettiği yazılıdır.
2. "Kağan bile" ifadesi töreye herkesin uyduğunu vurgular.
3. Öyleyse kağanın yetkisi töre ile sınırlıdır.
4. Kurultayın yılda toplanması da kağanın tek başına karar vermediğini gösterir.

12. Krokide bir kurgan kazısında bulunan eserler gösterilmiştir. Buluntulara bakan bir arkeolog bu topluluk hakkında aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşamaz?

• A) At, günlük yaşamda önemli bir yer tutmuştur.
• B) Topluluk maden işlemeyi bilmektedir.
• C) Toplulukta dokumacılık yapılmaktadır.
• D) Topluluk deniz ticaretiyle uğraşmaktadır.

Doğru cevap: D — Buluntular arasında gemi, çapa ya da deniz ürünü yok; deniz ticareti yargısına ulaşılamaz.

1. Buluntuları tek tek okuyup neyi kanıtladıklarını yazalım.
2. At iskeleti ve altın koşum takımı → atın günlük yaşamdaki önemi. Altın koşum aynı zamanda maden işlemeciliğinin kanıtı.
3. Halı parçası → dokumacılık. Kımız kabı, ok ve yay → konargöçer yaşam ve avcılık. Ama denizle ilgili tek bir buluntu bile yok.
4. Denetleyelim: soru ulaşılAMAYACAK yargıyı istiyor ✓ — üç yargının kanıtı var, deniz ticaretinin yok.

13. Tabloda dört Türk devleti ve öne çıkan gelişmeleri verilmiştir. Bir öğrenci sunumunda "Türklerin siyasi birlik olarak kendi adıyla anıldığı ilk devlet" başlığını kullanacaktır. Tabloya göre öğrencinin bu başlıkta anlatması gereken devlet hangisidir?

• A) Asya Hun
• B) Uygur
• C) II. Göktürk
• D) I. Göktürk

Doğru cevap: D — Tabloda "Türk adının devlet adı olması" I. Göktürk Devleti ile eşleştirilmiştir.

1. Başlıkta devletin kendi adıyla anılması istenmektedir.
2. Tabloda bu özellik "Türk adının devlet adı olması" satırındadır.
3. Bu satır I. Göktürk Devleti'ne aittir.
4. Diğer devletlerin öne çıkan gelişmeleri farklıdır.

14. Bir tarih kitabında "Uygurlar yerleşik hayata geçtikten sonra ordularının hareket kabiliyeti azalmış, savaşçı özellikleri zayıflamıştır." bilgisi yer almaktadır. Bu bilgi, yaşam biçimi ile askerî güç arasındaki hangi ilişkiyi ortaya koyar?

• A) Yerleşik hayat askerî gücü her zaman artırır.
• B) Yaşam biçimi ile askerî güç arasında hiçbir ilişki yoktur.
• C) Sürekli yer değiştiren yaşam, orduya hız ve hareket yeteneği kazandırır.
• D) Şehir kuran toplumlar hiçbir zaman ordu kuramaz.

Doğru cevap: C — Konar-göçer yaşam at üstünde geçtiği için orduya hız ve manevra kazandırır; yerleşik düzende bu üstünlük azalır.

1. Konar-göçer toplumda herkes at biner ve sürekli hareket hâlindedir.
2. Bu yaşam, savaşçı için doğal bir eğitim ortamıdır.
3. Yerleşik düzende halk tarımla uğraşır, at üstündeki yaşam azalır.
4. Metindeki azalma da bu ilişkiden doğmaktadır.

15. Bir müzede, İskitlere ait altın işlemeli kemer tokaları, hayvan biçimli süs eşyaları ve at koşum takımları sergilenmektedir. Bu eserlerin ortak özelliği, İskit sanatı hakkında hangi bilgiyi verir?

• A) Süslemelerde çoğunlukla hayvan figürleri kullanılmıştır.
• B) Eserler yalnızca tapınak duvarlarına yapılmıştır.
• C) Sanatta yalnızca yazı kullanılmıştır.
• D) Eserlerin tamamı pişmiş topraktan üretilmiştir.

Doğru cevap: A — İskitlerde hayvan üslubu adı verilen, hayvan figürlerine dayalı bir süsleme sanatı gelişmiştir.

1. Sergilenen eserleri okuyalım: altın işlemeli kemer tokaları, hayvan biçimli süs eşyaları, at koşum takımları.
2. Üçünün de ortak yanı taşınabilir küçük nesneler olmaları ve işlemeli olmaları.
3. Süs eşyalarının doğrudan hayvan biçiminde yapılması ise asıl ortak özellik. Bu süsleme anlayışına hayvan üslubu denir.
4. Denetleyelim: konargöçer bir toplulukta sanat taşınabilir nesneler üzerinde gelişir ✓ — bu yüzden duvar resmi değil, toka ve koşum işlenmiş.