İnsanlar, Yerler ve Çevreler

1. Haritada T harfiyle gösterilen Türkiye, üç tarafı denizlerle çevrili, Asya ile Avrupa'yı birbirine bağlayan bir konumdadır. Bu konumun ülkeye sağladığı en belirgin avantaj hangisidir?

• A) Yer altı kaynaklarının kendiliğinden artması
• B) Deprem riskinin tamamen ortadan kalkması
• C) Tarım ürünlerinin tek çeşide inmesi
• D) Ticaret ve ulaşım yollarının kesişme noktasında bulunması

Doğru cevap: D — İki kıtayı bağlayan ve denizlerle çevrili konum, ülkeyi ticaret ve ulaşım yollarının kesiştiği bir merkez hâline getirir.

1. Türkiye Asya ile Avrupa arasında yer almaktadır.
2. Üç tarafı denizlerle çevrili olduğu için deniz yolu ulaşımına elverişlidir.
3. Bu iki özellik kara ve deniz yollarını aynı noktada buluşturur.
4. Böylece ülke ticaret ve ulaşımda kesişme noktası olur.

2. Şemada Türkiye'nin paralel ve meridyenler üzerindeki yeri gösterilmiştir. Şemadaki değerlere göre ülkenin doğusu ile batısı arasında yerel saat farkının doğması hangi bilgiye dayanır?

• A) Ülkenin 36° ile 42° paralelleri arasında bulunmasına
• B) Ülkenin 26° ile 45° meridyenleri arasında uzanmasına
• C) Ülkenin üç tarafının denizlerle çevrili olmasına
• D) Ülkenin dağlık alanlara sahip olmasına

Doğru cevap: B — Yerel saat farkı meridyenlerden doğar; Türkiye 26° ile 45° meridyenleri arasında uzandığı için doğu ile batı arasında saat farkı vardır.

1. Şemada dikey çizgiler meridyenleri gösterir.
2. Türkiye 26° ile 45° meridyenleri arasında yer alır.
3. Güneş doğuda daha erken doğduğu için yerel saat doğuda ileridir.
4. Paraleller ise iklim ve sıcaklıkla ilgilidir, saat farkı yaratmaz.

3. Grafikte X istasyonunun yıl boyu sıcaklık ve yağış değerleri verilmiştir. Bu istasyonda yazın kuraklık yaşanacağı yargısına ulaşan bir öğrenci hangi verilere dayanmıştır?

• A) Yaz aylarında yağışın 2-3 mm'ye düşerken sıcaklığın 29 °C'ye çıkmasına
• B) Kış aylarında sıcaklığın 9 °C olmasına
• C) Yıl boyunca yağışın eşit dağılmasına
• D) Sonbaharda sıcaklığın düşmesine

Doğru cevap: A — Yaz aylarında yağış neredeyse durur, sıcaklık ise en yüksek düzeye çıkar; bu iki verinin birlikteliği yaz kuraklığını gösterir.

1. Grafikte temmuz-ağustos sütunları en kısa sütunlardır.
2. Aynı aylarda sıcaklık çizgisi en yüksek noktadadır.
3. Az yağış ile yüksek sıcaklık birlikte buharlaşmayı artırır.
4. Bu durum yaz kuraklığı anlamına gelir.

4. Grafikte Y istasyonunun değerleri verilmiştir. Bir öğrenci "Bu istasyonun bulunduğu yerde denizin etkisi zayıftır." demektedir. Öğrencinin bu yargısını en güçlü destekleyen veri hangisidir?

• A) Kışın sıcaklığın 0 °C'nin altına düşüp yazın 23 °C'ye çıkmasıyla oluşan büyük fark
• B) En çok yağışın mayıs ayında görülmesi
• C) Şubat ayında yağışın 38 mm olması
• D) Yaz aylarında sıcaklığın artması

Doğru cevap: A — Deniz etkisi yaz-kış sıcaklık farkını azaltır; farkın çok büyük olması karasallığın, yani deniz etkisinin zayıflığının göstergesidir.

1. Grafikte ocak sıcaklığı -4 °C, temmuz sıcaklığı 23 °C'dir.
2. İki değer arasındaki fark yaklaşık 27 °C'dir.
3. Deniz kıyısındaki yerlerde bu fark çok daha küçüktür.
4. Büyük fark, denizin etkisinin zayıf olduğunu gösterir.

5. Tabloda aynı enlemde yer alan üç merkezin yükseltisi ve ortalama sıcaklığı verilmiştir. Tablodaki verilere göre sıcaklığın değişmesinde etkili olan faktör hangisidir?

• A) Denize olan uzaklık
• B) Enlem
• C) Yükselti
• D) Bitki örtüsü

Doğru cevap: C — Üç merkez de aynı enlemdedir; değişen tek şey yükseltidir ve yükselti arttıkça sıcaklık düşmektedir.

1. Tabloda K 20 m ve 18 °C, L 900 m ve 11 °C, M 1600 m ve 7 °C'dir.
2. Yükselti arttıkça sıcaklık düzenli olarak azalmaktadır.
3. Üç merkez aynı enlemde olduğu için enlem farkı yoktur.
4. Öyleyse sıcaklığı değiştiren faktör yükseltidir.

6. Kartlarda ülkemizde görülen bitki örtüsü türleri verilmiştir. Yazları sıcak ve kurak geçen, kışları ılık ve yağışlı olan kıyı kesimlerinde kısa boylu, kuraklığa dayanıklı çalılardan oluşan örtü hangisidir?

• A) Maki
• B) Bozkır
• C) Ormanlar
• D) Çayır

Doğru cevap: A — Akdeniz ikliminin görüldüğü kıyılarda kuraklığa dayanıklı çalılardan oluşan maki bitki örtüsü yaygındır.

1. Soruda yazı kurak, kışı ılık ve yağışlı bir iklim tarif edilmektedir.
2. Bu iklim Akdeniz iklimidir.
3. Akdeniz ikliminin doğal bitki örtüsü kısa boylu çalılardır.
4. Bu çalı topluluğuna maki denir.

7. Tabloda üç yer şeklinin yükselti bakımından karşılaştırması verilmiştir. Bir tarım işletmesi geniş, düz ve makineli tarıma en elverişli alanı arıyorsa tabloya göre hangi yer şeklini tercih etmelidir?

• A) Dağ
• B) Plato
• C) Vadi yamacı
• D) Ova

Doğru cevap: D — Ovalar alçak ve düz alanlardır; makineli tarım için en elverişli yer şeklidir.

1. Tabloda ova az yükseltili olarak verilmiştir.
2. Az yükselti ve düzlük, makinelerin rahat çalışmasını sağlar.
3. Dağlar yüksek ve eğimli olduğu için makineli tarıma uygun değildir.
4. Bu nedenle ova tercih edilmelidir.

8. Haritada dört yöre işaretlenmiştir. A yöresi engebeli ve yüksek, ulaşımı zor bir alandır; C yöresi ise verimli bir ovada, deniz kıyısında ve sanayi tesislerine yakındır. Bu bilgilere göre iki yöre arasındaki nüfus yoğunluğu farkının temel sebebi nedir?

• A) Yer şekilleri ve ekonomik etkinliklerin farklı olması
• B) İki yörenin de aynı enlemde bulunması
• C) İki yörenin yüzölçümünün eşit olması
• D) A yöresinde okulun bulunmaması

Doğru cevap: A — Nüfusun dağılışında yer şekilleri, iklim ve ekonomik etkinlikler belirleyicidir; engebeli ve iş imkânı az yerlerde nüfus seyrektir.

1. A yöresi engebeli, yüksek ve ulaşımı zordur.
2. C yöresi düz, kıyıda ve sanayi tesislerine yakındır.
3. İş imkânı ve ulaşım kolaylığı insanları C yöresine çeker.
4. Bu nedenle fark, yer şekilleri ve ekonomik etkinliklerden kaynaklanır.

9. Krokide bir ilçenin arazi kullanımı gösterilmiştir. Belediye, yeni açılacak yerleşim alanı için kroki üzerinde bir yer seçecektir. Sağlık ve eğitim hizmetlerine yakınlık ölçüt alındığında en uygun karar hangisidir?

• A) Sanayi alanının hemen bitişiğine yerleşim açmak
• B) Tarım alanının tamamını konuta çevirmek
• C) Okul ile hastane arasındaki boş alanı yerleşime ayırmak
• D) Akarsu yatağının içine yerleşim kurmak

Doğru cevap: C — Yeni yerleşim, hizmet birimlerine yakın ve riskli alanlardan uzak olmalıdır; okul ile hastane arasındaki alan bu ölçütü karşılar.

1. Krokide okul kuzeyde, hastane güneyde yer alır.
2. Bu ikisinin arasındaki alan her iki hizmete de yakındır.
3. Sanayi bitişiği gürültü ve kirlilik nedeniyle uygun değildir.
4. Akarsu yatağı ise taşkın riski taşıdığı için yerleşime açılmaz.

10. Grafikte bir ilden başka illere göç eden kişi sayısı yıllara göre verilmiştir. Grafikteki eğilim sürerse bu ilde gelecekte hangi sorunun ortaya çıkması beklenir?

• A) Konut talebinin hızla artması
• B) İş gücünün azalması ve bazı iş yerlerinin kapanması
• C) Okullardaki öğrenci sayısının artması
• D) Trafik yoğunluğunun artması

Doğru cevap: B — Göç veren yerlerde nüfus azalır; çalışabilecek nüfusun gitmesiyle iş gücü azalır ve ekonomik canlılık düşer.

1. Grafikte göç eden kişi sayısı 24 binden 47 bine çıkmıştır.
2. Bu il sürekli göç vermektedir.
3. Göç edenlerin çoğu çalışma çağındaki nüfustur.
4. Bu nedenle ilde iş gücü azalır ve iş yerleri kapanabilir.

11. Tabloda dört ailenin bulundukları yerden ayrılma sebepleri verilmiştir. Tablodaki ailelerden hangisinin göçü, diğerlerinden farklı olarak zorunlu göç örneğidir?

• A) Ali'nin ailesi
• B) Sena'nın ailesi
• C) Uğur'un ailesi
• D) Nur'un ailesi

Doğru cevap: C — Baraj suları altında kalan köyden ayrılmak kişinin isteğine bağlı değildir; bu zorunlu göçtür.

1. Ali, Sena ve Nur'un aileleri iş ya da eğitim için kendi kararlarıyla göç etmiştir.
2. Uğur'un köyü baraj suları altında kalmıştır.
3. Bu ailenin kalma seçeneği bulunmamaktadır.
4. İsteğe bağlı olmayan bu göç zorunlu göçtür.

12. Kartta deprem öncesi alınabilecek önlemler sıralanmıştır. Karttaki maddelerin ortak amacı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Depremin şiddetini azaltmak
• B) Depremin ne zaman olacağını önceden bilmek
• C) Deprem sonrası binaları kendiliğinden onarmak
• D) Deprem sırasında ve sonrasında can kaybı ile karışıklığı en aza indirmek

Doğru cevap: D — Alınan önlemler depremi engellemez; amaç deprem gerçekleştiğinde zararın ve kargaşanın en aza inmesidir.

1. Eşyaların sabitlenmesi devrilmeyi ve yaralanmayı önler.
2. Afet çantası ilk saatlerdeki ihtiyacı karşılar.
3. Buluşma noktası aile bireylerinin kaybolmasını engeller.
4. Maddelerin tümü zararı azaltmaya yöneliktir, depremi önlemeye değil.

13. Bir belediye, dere yatağının doldurularak üzerine bina yapılmasına izin vermiştir. Yıllar sonra şiddetli yağışta bu binalar sular altında kalmıştır. Bu olay insan ile doğal çevre ilişkisi bakımından hangi sonucu göstermektedir?

• A) Doğal çevrenin insan kararlarından etkilenmediğini
• B) Doğal sistemlere aykırı kararların afet riskini büyüttüğünü
• C) Yağışın miktarının binaların yerini belirlediğini
• D) Şehirlerin yalnızca dere yataklarına kurulabileceğini

Doğru cevap: B — Dere yatağı suyun doğal akış yoludur; kapatıldığında su eski yolunu bulur ve taşkın zararı büyür.

1. Dere yatağı suyun akmak için kullandığı doğal yoldur.
2. Yatağın doldurulması suyun akışını engellemez, yalnızca üstünü kapatır.
3. Şiddetli yağışta su eski yatağına döner.
4. Böylece yanlış karar afetin zararını büyütmüş olur.

14. Karadeniz kıyısındaki bir köyde evler dağınık biçimde, birbirinden uzak kurulmuştur. İç Anadolu'daki bir köyde ise evler su kaynağının çevresinde toplu hâlde yer almaktadır. İki köy arasındaki bu yerleşme farkının temel sebebi nedir?

• A) Köylerdeki nüfusun eşit olması
• B) Su ve arazi imkânlarının farklı olması
• C) İki köyün de aynı yükseltide bulunması
• D) Köylerde aynı ürünün yetiştirilmesi

Doğru cevap: B — Su her yerde bulunabiliyorsa yerleşme dağınık, sınırlıysa su kaynağı çevresinde toplu olur; arazi eğimi de bu dağılışı etkiler.

1. Karadeniz kıyısında yağış boldur ve su her yerde bulunur.
2. Eğimli arazi geniş düzlükler bırakmadığı için evler ayrı ayrı kurulur.
3. İç Anadolu'da yağış azdır, su belirli kaynaklarda toplanmıştır.
4. İnsanlar suya yakın olmak için toplu yerleşmiştir.

15. Bir ilde turizm sezonunda nüfus üç katına çıkmakta, sezon bittiğinde eski hâline dönmektedir. Bu ildeki nüfus hareketiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

• A) İlde kalıcı bir dış göç yaşanmaktadır.
• B) İl sürekli göç vermektedir.
• C) İlde belirli dönemlerde geçici nüfus artışı görülmektedir.
• D) İlin nüfusu hiç değişmemektedir.

Doğru cevap: C — Sezonluk gelip sonra ayrılan nüfus kalıcı değildir; bu geçici (mevsimlik) nüfus hareketidir.

1. Nüfus yalnızca turizm sezonunda artmaktadır.
2. Sezon bitince nüfus eski düzeyine dönmektedir.
3. Bu durumda gelenler ilde kalıcı olarak yerleşmemektedir.
4. Öyleyse ilde geçici, dönemlik bir nüfus artışı vardır.