Fiilde Çatı

1. Arkeolojik kazıyı anlatan yukarıdaki metinde dört yüklem numaralanmıştır. Bu numaralanmış fiillerden hangisi etken çatılıdır?

• A) I numaralı fiil
• B) II numaralı fiil
• C) III numaralı fiil
• D) IV numaralı fiil

Doğru cevap: C — “yapılıyor”, “temizleniyor” ve “örtülüyor” fiilleri -l / -n edilgenlik ekini almıştır; işi yapan belli değildir. “söylüyor” fiilinin öznesi ise açıkça verilmiştir: ekip başkanı.

1. Etken çatıda işi yapan gerçek özne cümlede bellidir.
2. I, II ve IV numaralı fiillerde işi kimin yaptığı söylenmemiştir.
3. III numaralı fiilde “Kim söylüyor?” sorusunun cevabı “ekip başkanı”dır.
4. Gerçek öznesi olan tek fiil III olduğu için cevap C.

2. Geri dönüşüm tesisini anlatan metinde çatı bakımından birbirinden farklı fiiller kullanılmıştır. Bu metindeki dönüşlü çatılı fiil hangisidir?

• A) getiriliyor
• B) hazırlanıyor
• C) yükleniyor
• D) satılıyor

Doğru cevap: B — “hazırlanıyor” fiilinde özne olan çalışanlar işi kendileri yapar ve işten yine kendileri etkilenir. Öteki fiillerde ise işi yapan belli değildir; bunlar edilgen çatılıdır.

1. Dönüşlü fiilde özne yaptığı işi kendi üzerinde gerçekleştirir.
2. “Çalışanlar hazırlanıyor” cümlesinde hazırlanan da hazırlayan da aynı kişilerdir.
3. “getiriliyor”, “yükleniyor”, “satılıyor” fiillerinde işi yapan belli değildir.
4. Bu üçü edilgen, “hazırlanıyor” ise dönüşlüdür; cevap B.

3. Öğretmen tahtaya yukarıdaki şemayı çizmiş, bir kutuyu ise boş bırakmıştır. Soru işaretiyle gösterilen kutuya aşağıdakilerden hangisi yazılmalıdır?

• A) İşi yapanın belli olmadığı, öznesi sözde olan fiil
• B) Birden çok kişinin işi karşılıklı yaptığı fiil
• C) Nesne alabilen, geçişli sayılan fiil
• D) Öznenin işten hiç etkilenmediği fiil

Doğru cevap: A — Edilgen çatıda gerçek özne cümlede yer almaz; işten etkilenen varlık özne gibi görünür, buna sözde özne denir. “Camlar silindi.” cümlesinde silen kişi belli değildir.

1. Şemadaki öteki kutular etken, dönüşlü ve işteş çatıyı tanımlıyor.
2. Boş kalan kutu edilgen çatıya aittir.
3. Edilgen çatıda işi yapan söylenmez; -l ya da -n eki kullanılır.
4. Cümledeki özne sözde öznedir; öyleyse cevap A.

4. Bir grup, cümlelerdeki fiillerin çatısını yukarıdaki çizelgeye yazmıştır. Buna göre çatı bilgisi hangi satırda yanlış belirlenmiştir?

• A) Birinci satırda
• B) İkinci satırda
• C) Üçüncü satırda
• D) Dördüncü satırda

Doğru cevap: C — “kucaklaştı” fiilindeki -ş eki işteşlik ekidir; iş iki takım arasında karşılıklı yapılmıştır. Fiil edilgen değil işteş çatılıdır.

1. Üçüncü cümlede iş kim tarafından yapılmıştır? İki takım tarafından.
2. İşi yapan belli olduğuna göre fiil edilgen olamaz.
3. Fiildeki -ş eki karşılıklı yapmayı bildirir.
4. Doğru çatı işteştir; yanlış bilgi üçüncü satırdadır.

5. Çevre kulübünün hazırladığı yukarıdaki afiş okul girişine asılmıştır. Afiş metninde kaç cümlenin yüklemi edilgen çatılıdır?

• A) Bir
• B) İki
• C) Üç
• D) Dört

Doğru cevap: B — “boşaltılacaktır” ve “gönderilecektir” fiilleri edilgenlik eki almıştır; kutuları kimin boşaltacağı, atıkları kimin göndereceği söylenmemiştir. “katılabilir” fiilinin öznesi ise öğrencilerdir.

1. Birinci cümlede “Kim boşaltacak?” sorusunun cevabı yoktur; edilgendir.
2. İkinci cümlede “Kim gönderecek?” sorusunun cevabı yoktur; edilgendir.
3. Üçüncü cümlede işi yapan bellidir: öğrencilerimiz; etkendir.
4. Edilgen yüklem sayısı ikidir; cevap B.

6. Yukarıdaki haberde yer alan “Köprünün korkulukları yenilendi.” cümlesi incelenmektedir. Bu cümlede “korkulukları” sözcüğü hangi görevde kullanılmıştır?

• A) Gerçek özne
• B) Sözde özne
• C) Belirtili nesne
• D) Dolaylı tümleç

Doğru cevap: B — Yüklem edilgen çatılıdır; korkulukları kimin yenilediği söylenmemiştir. İşten etkilenen varlık özne gibi görünmektedir, bu yüzden söz sözde öznedir.

1. Yüklem “yenilendi” fiilidir ve -n edilgenlik ekini almıştır.
2. “Kim yeniledi?” sorusunun cevabı cümlede yoktur.
3. “Ne yenilendi?” sorusunun cevabı “korkulukları”dır.
4. İşten etkilenen bu söz özne gibi göründüğü için sözde öznedir; cevap B.

7. Yukarıdaki etken cümle, anlamı korunarak edilgen çatıya çevrilecektir. Buna göre soru işaretli kutuya hangisi getirilmelidir?

• A) Parktaki banklar belediye ekiplerince boyandı.
• B) Belediye ekipleri parktaki banklarla boyandı.
• C) Parktaki bankları geçen hafta boyattılar.
• D) Belediye ekipleri boyanmış bankları parka getirdi.

Doğru cevap: A — Etken cümleyi edilgen yapmak için yükleme -l ya da -n eki getirilir; nesne sözde özne durumuna geçer, gerçek özne ise “-ce / tarafından” sözüyle verilir ya da düşer.

1. Etken cümlenin nesnesi “bankları” sözüdür.
2. Edilgen yapıda bu nesne sözde özne olur: “banklar”.
3. Yükleme edilgenlik eki gelir: “boyadı” → “boyandı”.
4. Gerçek özne “belediye ekiplerince” biçiminde verilir; cevap A.

8. Dil bilgisi etkinliğinde öğrencilere yukarıdaki dört cümle verilmiştir. Buna göre bu cümlelerin hangisinde işteş çatılı fiil vardır?

• A) I numaralı cümlede
• B) II numaralı cümlede
• C) III numaralı cümlede
• D) IV numaralı cümlede

Doğru cevap: A — “tebrikleşti” fiilindeki -ş eki işin karşılıklı yapıldığını bildirir. II. cümlede etken, III. cümlede edilgen, IV. cümlede dönüşlü çatı vardır.

1. İşteşlik eki -ş, işin karşılıklı ya da birlikte yapıldığını gösterir.
2. I. cümlede takım arkadaşları birbirini tebrik etmiştir.
3. II. cümlede işi yapan bellidir ve iş başkasına yönelmiştir; etkendir.
4. III. cümlede işi yapan belli değildir, IV. cümlede özne işi kendine yapmıştır; cevap A.

9. Proje ödevi hazırlayan iki öğrenci yukarıdaki gibi yazışmıştır. Buna göre dönüşlü çatılı fiil hangi balonda kullanılmıştır?

• A) Birinci balonda
• B) İkinci balonda
• C) Üçüncü balonda
• D) Dördüncü balonda

Doğru cevap: A — Birinci balondaki “hazırlandım” fiilinde özne işi kendi üzerinde gerçekleştirmiştir. İkinci balonda edilgen, üçüncü ve dördüncü balonlarda etken çatı vardır.

1. Birinci balonda hazırlanan da hazırlayan da aynı kişidir.
2. İkinci balonda dosyayı kimin yüklediği söylenmemiştir; edilgendir.
3. Üçüncü ve dördüncü balonlarda işi yapanlar bellidir; etkendir.
4. Dönüşlü çatı yalnızca birinci balonda görülür; cevap A.

10. Sınıf panosunda çatı türleri ile örnek cümleler karışık asılmıştır. Buna göre doğru eşleştirme hangi seçenektedir?

• A) 1-a, 2-b, 3-c, 4-d
• B) 1-d, 2-c, 3-b, 4-a
• C) 1-d, 2-b, 3-c, 4-a
• D) 1-c, 2-d, 3-a, 4-b

Doğru cevap: B — “suladı” fiilinin öznesi bellidir, etkendir (1-d). “kilitlendi” fiilinde işi yapan belli değildir, edilgendir (2-c). “yıkandı” fiilinde özne işi kendine yapmıştır, dönüşlüdür (3-b). “anlaştı” fiilinde iş karşılıklıdır, işteştir (4-a).

1. d cümlesinde “Kim suladı?” sorusunun cevabı vardır: 1-d.
2. c cümlesinde kapıyı kimin kilitlediği söylenmemiştir: 2-c.
3. b cümlesinde yıkanan ile yıkayan aynı kişidir: 3-b.
4. a cümlesinde iş iki taraf arasında karşılıklıdır: 4-a; cevap B.

11. Yukarıda bir öğrencinin çatı konusunu çalışırken aldığı notlar verilmiştir. Bu notlardan hangi madde yanlıştır?

• A) Birinci madde
• B) İkinci madde
• C) Üçüncü madde
• D) Dördüncü madde

Doğru cevap: D — Edilgen çatılı cümlede gerçek özne bulunmaz; işten etkilenen varlık sözde özne olur ve nesne ortadan kalkar. Bu yüzden dördüncü madde yanlıştır.

1. Birinci maddedeki edilgenlik ekleri doğru verilmiştir.
2. İkinci maddedeki dönüşlü tanımı doğrudur.
3. Üçüncü maddedeki işteş tanımı doğrudur.
4. Edilgen cümlede gerçek özne de nesne de bulunmaz; cevap D.

12. Öğrencilere yukarıdaki dört cümle kartı dağıtılmış ve nesne alabilen fiili bulmaları istenmiştir. Buna göre hangi karttaki fiil geçişlidir?

• A) A kartındaki fiil
• B) B kartındaki fiil
• C) C kartındaki fiil
• D) D kartındaki fiil

Doğru cevap: C — C kartındaki “indirdi” fiiline “Neyi indirdi?” sorusu sorulabilir; cevabı “perdelerini”dir. Öteki fiiller nesne almadığı için geçişsizdir.

1. Geçişlilik, fiile “neyi, kimi” sorusunun sorulabilmesiyle anlaşılır.
2. “Neyi yağdı?”, “Neyi bindi?”, “Neyi uyudu?” soruları anlamsızdır.
3. “Neyi indirdi?” sorusunun cevabı vardır: “perdelerini”.
4. Nesne alan tek fiil C kartındadır; cevap C.

13. Yukarıdaki kartta bir fiilin ek alarak değişmesi gösterilmiştir. Bu değişimle fiil hangi çatı özelliğini kazanmıştır?

• A) Edilgen çatı özelliği
• B) Dönüşlü çatı özelliği
• C) Geçişsizken geçişli olma, yani oldurganlık
• D) İşteş çatı özelliği

Doğru cevap: C — “gülmek” nesne almayan geçişsiz bir fiildir. -dır ekiyle “güldürmek” biçimine girince “Kimi güldürdü?” sorusu sorulabilir hâle gelir; fiil geçişli olmuştur. Bu duruma oldurgan çatı denir.

1. Birinci cümlede “Neyi güldü?” sorusu sorulamaz; fiil geçişsizdir.
2. İkinci cümlede fiile -dır eki getirilmiştir.
3. Artık “Kimi güldürdü?” sorusunun cevabı vardır: “çocuğu”.
4. Geçişsiz fiilin geçişli hâle gelmesine oldurgan denir; cevap C.

14. Yukarıdaki grafik için dört ayrı yorum cümlesi yazılmıştır. Buna göre hangi yorum cümlesi edilgen çatılıdır?

• A) İlçe halkı her yıl daha çok atık ayrıştırdı.
• B) Geri kazanım miktarı dört yılda sürekli arttı.
• C) Belediye mahallelere yeni toplama kutuları yerleştirdi.
• D) 2024 yılında 340 ton atık geri kazanıldı.

Doğru cevap: D — D seçeneğindeki “kazanıldı” fiili edilgenlik eki almıştır; atığı kimin geri kazandığı söylenmemiştir. A ve C seçeneklerinde gerçek özne vardır, B seçeneğinde ise geçişsiz etken bir fiil kullanılmıştır.

1. A seçeneğinde işi yapan bellidir: ilçe halkı.
2. C seçeneğinde işi yapan bellidir: belediye.
3. B seçeneğinde “arttı” fiilinin gerçek öznesi “miktar”dır; etkendir.
4. D seçeneğinde işi yapan söylenmemiştir; cevap D.

15. Konu tekrarı için hazırlanan yukarıdaki çizelgede son satır boş bırakılmıştır. Buna göre boş hücreye ne yazılmalıdır?

• A) Etken
• B) Edilgen
• C) İşteş
• D) Dönüşlü

Doğru cevap: D — Son cümlede ısınan da ısıtan da aynı kişidir; sporcu işi kendi üzerinde gerçekleştirmiştir. Bu yüzden fiil dönüşlü çatılıdır.

1. Cümlenin yüklemi “ısındı” fiilidir.
2. “Kim ısındı?” sorusunun cevabı “Sporcu”dur; özne bellidir.
3. Isıtma işini de yine sporcunun kendisi yapmıştır.
4. Özne işten kendisi etkilendiği için çatı dönüşlüdür; cevap D.