Metin Türleri

1. Bir öğrencinin defterinden alınan yukarıdaki yazı sınıfta okunmuştur. Buna göre bu metin hangi türe örnektir?

• A) Anı
• B) Günlük
• C) Deneme
• D) Haber

Doğru cevap: B — Metnin başında tarih vardır ve olay yaşandığı gün, sıcağı sıcağına anlatılmıştır. Ayrıca yazar ertesi gün olacaklardan söz etmektedir. Bu özellikler günlük türüne aittir.

1. Metnin başında “12 Mart Salı” tarihi bulunuyor.
2. Olay, yaşandığı günün akşamında yazılmış.
3. Yazar ertesi gün yapılacaklardan da söz ediyor.
4. Tarih atılarak günü gününe yazılan tür günlüktür; cevap B.

2. Öğretmen, önceki soruda okunan Metin 1 ile yukarıdaki Metin 2’yi karşılaştırmanızı istemiştir. Buna göre bu iki metin için hangisi söylenebilir?

• A) Her ikisi de aynı türe örnektir.
• B) Metin 1 anı, Metin 2 günlük türündedir.
• C) Metin 1 günlük, Metin 2 anıdır; biri olay günü, öteki yıllar sonra yazılmıştır.
• D) Her ikisi de kurmaca olaylara dayanan öykülerdir.

Doğru cevap: C — Günlükte olay yaşandığı gün, tarih atılarak yazılır. Anıda ise olayın üzerinden uzun zaman geçmiştir ve yazar geçmişe dönüp bakar. Metin 2’de “Aradan yıllar geçti” denmesi bunu gösterir.

1. Metin 1’de tarih vardır ve olay o gün yazılmıştır.
2. Metin 2’de “Ortaokul yıllarımda” denilerek geçmişe dönülmüştür.
3. Metin 2’de aradan yıllar geçtiği açıkça söylenmiştir.
4. Öyleyse birincisi günlük, ikincisi anıdır; cevap C.

3. Öğretmen öğretici metin türlerini yukarıdaki şemayla özetlemiş, bir kutuyu boş bırakmıştır. Buna göre soru işaretli kutuya hangi tanım yazılmalıdır?

• A) Gezilip görülen yerlerin izlenimlerle anlatılması
• B) Bir olayın sahnede canlandırılmak üzere yazılması
• C) Günü gününe tarih atılarak yazılması
• D) Bir kişinin kendi hayatını kendisinin anlatması

Doğru cevap: A — Gezi yazısında yazar gezip gördüğü yerleri, oradaki insanları ve kendi izlenimlerini aktarır. Şemadaki öteki kutular anı, biyografi ve makaleye aittir.

1. Şemadaki kutulardan üçü anı, biyografi ve makaleyi tanımlıyor.
2. Boş kutu gezi yazısına aittir.
3. Gezi yazısında görülen yerler ve izlenimler anlatılır.
4. Bu tanımı veren seçenek A olur.

4. Bir öğrenci metin türlerini ve özelliklerini yukarıdaki çizelgeye yazmıştır. Buna göre tür ile özellik hangi satırda yanlış eşleştirilmiştir?

• A) Birinci satırda
• B) İkinci satırda
• C) Üçüncü satırda
• D) Dördüncü satırda

Doğru cevap: C — Biyografide bir yazar, tanınmış başka bir kişinin hayatını anlatır. Kişinin kendi hayatını kendisinin anlattığı tür ise otobiyografidir.

1. Birinci, ikinci ve dördüncü satırlardaki özellikler doğrudur.
2. Üçüncü satırda kendi hayatını anlatmaktan söz edilmiştir.
3. Bu özellik otobiyografiye aittir.
4. Biyografide başkasının hayatı anlatılır; yanlışlık üçüncü satırdadır.

5. Yukarıdaki afişte bir tiyatro oyunu duyurulmaktadır. Buna göre afişte tanıtılan tiyatro türü için hangisi doğrudur?

• A) Olaylar bir anlatıcının ağzından aktarılır.
• B) Sahnede oynanmak üzere yazılır; olaylar oyuncuların konuşmalarıyla verilir.
• C) Ölçü ve uyak kullanmak zorunludur.
• D) Yazarın kendi yaşadığı olaylar anlatılır.

Doğru cevap: B — Tiyatro, sahnede oynanmak için yazılan bir türdür. Olay örgüsü anlatıcı aracılığıyla değil, kişilerin karşılıklı konuşmaları ve hareketleriyle seyirciye ulaşır.

1. Tiyatro metni sahne için yazılır; perde ve sahne bölümlerinden oluşur.
2. Olaylar anlatıcı yerine oyuncuların konuşmalarıyla verilir.
3. Ölçü ve uyak şiirin özelliğidir, tiyatronun değil.
4. Yazarın kendi yaşamı anıda anlatılır; cevap B.

6. Yukarıdaki kupür, haber metni türünün özelliklerini taşımaktadır. Buna göre aşağıdakilerden hangisi haber metninin özelliği değildir?

• A) Güncel ve gerçek olayları aktarır.
• B) Yazarın kişisel duyguları ve hayalleri ön plandadır.
• C) Kim, ne, nerede, ne zaman sorularına cevap verir.
• D) Açık ve nesnel bir dille yazılır.

Doğru cevap: B — Haber metni gerçekleşmiş olayları nesnel biçimde duyurur. Yazarın kişisel duyguları ve hayalleri ön plana çıkarsa metin haber olmaktan çıkar; bu özellik denemeye ya da şiire aittir.

1. Haber metni gerçek ve güncel olayları aktarır.
2. Okurun temel sorularını (5N1K) cevaplar.
3. Dili açık, yalın ve nesneldir.
4. Kişisel duygu ve hayal ön plana çıkmaz; cevap B.

7. Yukarıda dört ayrı metinden alınan bölümler verilmiştir. Buna göre hangi kart biyografiden alınmıştır?

• A) A kartı
• B) B kartı
• C) C kartı
• D) D kartı

Doğru cevap: A — A kartında bir kişinin doğum yeri, doğum yılı ve eserlerinin tarihleri sıralanmıştır. Tanınmış bir kişinin hayatını belgelere dayanarak anlatan tür biyografidir.

1. A kartında doğum yeri, yıl ve yayın tarihi gibi belgesel bilgiler var.
2. B kartında günü gününe yazılmış bir izlenim var; günlüktür.
3. C kartında kişisel bir düşünce serbestçe anlatılmış; denemedir.
4. D kartında kurmaca bir olay başlıyor; öyküdür. Cevap A.

8. Bir dergi için yapılan yukarıdaki konuşma banda alınmış ve yazıya geçirilmiştir. Buna göre bu konuşmadan hangi tür metin ortaya çıkar?

• A) Deneme
• B) Söyleşi (mülakat)
• C) Anı
• D) Makale

Doğru cevap: B — Bir kişiyle önceden hazırlanmış sorular üzerinden yapılan ve soru-cevap biçiminde yayımlanan metinlere söyleşi (mülakat) denir. Metinde soruyu soran ve cevap veren ayrı ayrı bellidir.

1. Metin soru-cevap biçiminde ilerliyor.
2. Soruyu soran muhabir, cevap veren yazardır.
3. Konuşma bir dergi için yapılmış ve yazıya geçirilmiştir.
4. Bu özellikleri taşıyan tür söyleşidir; cevap B.

9. Etkinlik kâğıdında metin türleri ile temel özellikleri karışık verilmiştir. Buna göre doğru eşleştirme hangi seçenektedir?

• A) 1-a, 2-b, 3-c, 4-d
• B) 1-c, 2-b, 3-d, 4-a
• C) 1-c, 2-d, 3-b, 4-a
• D) 1-d, 2-c, 3-a, 4-b

Doğru cevap: C — Günlükte tarih atılır (1-c), gezi yazısında izlenimler aktarılır (2-d), makalede düşünce kanıtlarla savunulur (3-b), tiyatro ise sahne için yazılır (4-a).

1. c özelliği tarih atılmasıyla ilgilidir: 1-c.
2. d özelliği görülen yerlerin anlatılmasıdır: 2-d.
3. b özelliği kanıtla savunmadır: 3-b.
4. a özelliği sahnede oynanmaktır: 4-a; cevap C.

10. Yukarıda bir öğrencinin metin türleri konusunda aldığı notlar sıralanmıştır. Buna göre hangi maddedeki bilgi yanlıştır?

• A) Birinci maddedeki
• B) İkinci maddedeki
• C) Üçüncü maddedeki
• D) Dördüncü maddedeki

Doğru cevap: D — Denemede yazar düşüncesini serbestçe, kanıtlama kaygısı gütmeden anlatır. Kanıt gösterme zorunluluğu makale türüne aittir.

1. İlk üç maddedeki bilgiler doğrudur.
2. Dördüncü maddede denemeye kanıt zorunluluğu yüklenmiş.
3. Oysa denemenin en belirgin özelliği bu kaygıyı taşımamasıdır.
4. Kanıt zorunluluğu makaleye aittir; cevap D.

11. Yukarıdaki kartlarda farklı türlerden alınmış bölümler yer almaktadır. Buna göre hangi kart denemeden alınmıştır?

• A) A kartı
• B) B kartı
• C) C kartı
• D) D kartı

Doğru cevap: A — A kartında yazar bir soru sorup kendi düşüncesini “Bana kalırsa” diyerek serbestçe anlatmakta, kanıt göstermeye çalışmamaktadır. Bu, denemenin en belirgin özelliğidir.

1. B kartında günü gününe yazılmış bir izlenim vardır.
2. C kartında araştırma verisi aktarılmıştır; makaleye ait bir anlatımdır.
3. D kartında sahne bilgisi verilmiştir; tiyatro metnidir.
4. A kartında kişisel düşünce serbestçe anlatılmıştır; cevap A.

12. Kütüphane kataloğundaki yukarıdaki künyede tür bilgisi eksik bırakılmıştır. Buna göre boş bırakılan satıra ne yazılmalıdır?

• A) Öykü
• B) Roman
• C) Deneme
• D) Şiir

Doğru cevap: A — Kitap doksan altı sayfadır, birbirinden bağımsız kısa olaylardan oluşur ve her bölümde az sayıda kişi vardır. Bu özellikler öykü kitabına aittir; romanda tek ve geniş bir olay örgüsü, çok sayıda kişi bulunur.

1. Künyede on bir bağımsız kısa olaydan söz ediliyor.
2. Romanda tek bir olay örgüsü geniş biçimde işlenir.
3. Kişi sayısının az olması da öykünün özelliğidir.
4. Deneme ve şiirde olay örgüsü aranmaz; cevap A.

13. Yukarıdaki metin şiir türüne örnektir. Buna göre şiir türü için hangisi söylenemez?

• A) Duygu ve hayaller yoğun biçimde işlenir.
• B) Dize adı verilen satırlardan oluşur.
• C) Anlatım ölçülü ve uyaklı olabilir.
• D) Olaylar zaman sırasına göre ayrıntılı biçimde anlatılır.

Doğru cevap: D — Şiirde amaç olay anlatmak değil, duygu ve izlenim uyandırmaktır. Olayların zaman sırasına göre ayrıntılı anlatılması öykü ve roman gibi olay çevresinde gelişen türlerin özelliğidir.

1. Şiir dizelerden oluşur ve duyguyu öne çıkarır.
2. Ölçü ve uyak şiirde sıkça kullanılır.
3. Yukarıdaki metinde de olay örgüsü değil, bir izlenim vardır.
4. Ayrıntılı olay anlatımı şiirin özelliği değildir; cevap D.

14. Yukarıdaki metin bir yazarın kitabından alınmıştır. Buna göre bu metin hangi türde yazılmıştır?

• A) Anı
• B) Deneme
• C) Gezi yazısı
• D) Öykü

Doğru cevap: C — Metinde yazar gittiği şehri, sokakları, çarşıyı ve limanı kendi gözlemleriyle anlatmaktadır. Gezilip görülen yerlerin izlenimlerle aktarıldığı tür gezi yazısıdır.

1. Metinde bir şehrin sokakları, çarşısı ve limanı anlatılıyor.
2. Yazar bunları bizzat gezerek gözlemlemiş.
3. Geçmişe dönüş ya da kurmaca bir olay örgüsü yoktur.
4. Görülen yerlerin anlatıldığı tür gezi yazısıdır; cevap C.

15. Konu tekrarı için hazırlanan yukarıdaki çizelgede son satır eksik bırakılmıştır. Buna göre boş hücreye hangi tür yazılmalıdır?

• A) Öykü
• B) Roman
• C) Şiir
• D) Tiyatro

Doğru cevap: D — Sahnede oynanmak üzere yazılan, olayları kişilerin konuşmalarıyla veren tür tiyatrodur. Öykü ve roman okunmak için, şiir ise duygu aktarmak için yazılır.

1. Açıklamada “sahnede oynanmak üzere” ifadesi geçiyor.
2. Öykü ve roman sahne için değil, okunmak için yazılır.
3. Şiirde olay örgüsü ve sahne bilgisi aranmaz.
4. Sahne için yazılan tür tiyatrodur; cevap D.