Sürdürülebilirlik

1. Yukarıda tanımı verilen kavram sorulmaktadır. Buna göre doğru yanıt hangisidir?

• A) Molar derişim
• B) Kimyasal ayak izi
• C) Yüzde verim
• D) Atom yarıçapı
• E) Elektronegatiflik

Doğru cevap: B — Bir kişinin ya da ürünün doğaya bıraktığı kimyasal yükün ölçüsüne kimyasal ayak izi denir.

1. Tanımdaki iki ögeyi ayıralım. Birincisi kapsam: yaşam döngüsünün TAMAMI — üretimden kullanıma, atılana kadar.
2. İkincisi ölçülen şey: doğaya bırakılan kimyasal yük.
3. Bir varlığın geride bıraktığı toplam etkiyi anlatan bu ölçüye "ayak izi" denir; ölçülen şey kimyasal yük olduğu için adı kimyasal ayak izidir.
4. Denetleyelim: molar derişim, yüzde verim ve atom yarıçapı tek bir maddenin ya da tepkimenin ÖZELLİĞİ ✓ — hiçbiri yaşam döngüsü boyunca bir toplam vermiyor.

2. Tabloda iki ölçüt karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan bilgi hangisidir?

• A) Tepkime hızını
• B) Bir molekülün kütlesini
• C) Tüketimi karşılamak için gereken biyolojik üretken alanı
• D) Atom yarıçapını
• E) Çözünürlüğü

Doğru cevap: C — Ekolojik ayak izi, tüketimi karşılamak için gereken biyolojik üretken alanı ölçer.

1. Tablonun kurgusu şu: solda ölçüt, sağda neyi ölçtüğü.
2. Dolu satır: kimyasal ayak izi → doğaya bırakılan kimyasal yük. Birimi kütle cinsindendir.
3. Ekolojik ayak izi ise farklı bir soru sorar: bu tüketimi sürdürmek için ne kadar toprak ve su alanı gerekir? Birimi alandır (hektar).
4. Denetleyelim: iki ölçüt farklı birimlerde ✓ — biri kütle, öteki alan; bu yüzden birbirinin yerine geçmiyorlar.

3. Kartlarda atık yönetimi basamakları numaralandırılmıştır. Yeşil kimya açısından en öncelikli olan basamak sorulmaktadır. Numaralara göre doğru kart hangisidir?

• A) I
• B) II
• C) III
• D) Üçü eşit önceliklidir
• E) Belirlenemez

Doğru cevap: A — Yeşil kimyanın ilk ilkesi atığı oluştuktan sonra işlemek değil, hiç oluşturmamaktır.

1. Üç kartı zaman sırasına dizelim: II geri dönüştürmek ve III depolamak, atık ZATEN OLUŞTUKTAN sonra devreye giriyor.
2. I ise atığın hiç oluşmamasını sağlıyor. Öyleyse tek başına önceki aşamada duran basamak budur.
3. Oluşmayan atık için ne taşıma, ne işleme, ne depolama gerekir. Yeşil kimya açısından en öncelikli basamak önlemedir.
4. Denetleyelim: geri dönüşüm de enerji harcıyor ✓ — iyi bir seçenek ama önlemenin yerini tutmuyor.

4. Yukarıdaki ölçümün canlılar açısından taşıdığı temel risk sorulmaktadır. Buna göre doğru yanıt hangisidir?

• A) Ağır metaller besin zincirinden çıkar.
• B) Ağır metaller suda çözünmez.
• C) Ağır metaller kısa sürede parçalanır.
• D) Ağır metaller besin zincirinde birikerek derişimini artırır.
• E) Risk yoktur.

Doğru cevap: D — Ağır metaller parçalanmadığı için besin zincirinin üst basamaklarında birikerek derişimini artırır.

1. Ölçülen maddeleri tanıyalım: cıva ve kurşun birer ağır metal.
2. Ağır metallerin kritik özelliği doğada parçalanmamalarıdır. Organik kirleticiler zamanla ayrışır; metaller ayrışmaz, yalnız yer değiştirir.
3. Suya karışan metal önce planktona, oradan küçük balığa, oradan büyük balığa geçer. Her basamak bir öncekinin yükünü de aldığı için derişim yukarı doğru artar. Temel risk budur.
4. Denetleyelim: en üst basamakta insan var ✓ — birikimin ulaştığı son nokta.

5. Tabloda besin zinciri boyunca cıva derişimi izlenmiş, son satır boş bırakılmıştır. Tabloya göre boşluğa ne gelmelidir?

• A) Ölçülemez
• B) Az
• C) Sıfır
• D) Orta
• E) Çok

Doğru cevap: E — Biyolojik birikim nedeniyle besin zincirinin üst basamaklarında derişim artar.

1. Tablodaki basamakları sırayla okuyalım: su bitkisi (az) → küçük balık (orta) → büyük balık (?).
2. İlk iki satır bir eğilim gösteriyor: yukarı çıkıldıkça derişim artıyor.
3. Nedenini de biliyoruz: küçük balık çok sayıda su bitkisi yer ve aldığı cıvayı atamaz. Büyük balık da çok sayıda küçük balık yer. Öyleyse büyük balıkta derişim "çok" olmalıdır.
4. Denetleyelim: eğilim üç basamakta da aynı yönde ✓ — az, orta, çok sıralaması tutarlı.

6. Tabloda metal parçacıkların özellikleri karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloyu tamamlayan seçenek hangisidir?

• A) Küçük
• B) Büyük
• C) Aynı
• D) Sıfır
• E) Ölçülemez

Doğru cevap: B — Parçacık küçüldükçe yüzey/hacim oranı büyür.

1. Tablonun kurgusu şu: solda parçacık, ortada boyutu, sağda yüzey/hacim oranı.
2. Dolu satır: normal metal parçası → büyük boyut, küçük oran. Yani boyut ile oran ters yönde hareket ediyor.
3. Nedeni geometridedir: yüzey alanı boyutun karesiyle, hacim küpüyle büyür. Boyut küçülünce hacim daha hızlı küçülür ve oran büyür. Nanoparçacıkta oran büyüktür.
4. Denetleyelim: aynı ilke hücrenin bölünmesinde de geçerliydi ✓ — küçük parça büyük yüzey/hacim oranına sahip.

7. Yukarıdaki uygulamanın kimyasal gerekçesi sorulmaktadır. Buna göre verilecek yanıt hangisidir?

• A) Nanoparçacıkların yüzeyi yoktur.
• B) Gümüş nanoparçacıkların kütlesi çok büyüktür.
• C) Yüksek yüzey/hacim oranı az maddeyle güçlü etki sağlar.
• D) Gümüş suda çözünür.
• E) Boyut etkiyi değiştirmez.

Doğru cevap: C — Nanoboyutta yüzey alanı çok büyüdüğü için az madde ile güçlü etkileşim elde edilir.

1. Kimyasal etkileşimin nerede gerçekleştiğini belirleyelim: parçacığın YÜZEYİNDE. İç kısımdaki atomlar temas etmez.
2. Öyleyse etkiyi belirleyen şey madde miktarı değil, temas eden yüzey alanıdır.
3. Nanoparçacıkta yüzey/hacim oranı çok yüksektir; aynı kütle çok daha geniş bir yüzey sunar. Bu yüzden gümüş nanoparçacık az miktarda bile güçlü etki gösterir.
4. Denetleyelim: bir küp şekeri toz hâline getirilince daha hızlı çözünüyor ✓ — kütle aynı, yüzey daha büyük.

8. Tabloda iki üretim yolu karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki boşluk nasıl doldurulmalıdır?

• A) Sıfır
• B) Daha yüksek
• C) Aynı
• D) Çok daha düşük
• E) Ölçülemez

Doğru cevap: D — Geri dönüşümde cevherin indirgenmesi basamağı atlandığı için enerji gereksinimi çok daha düşüktür.

1. Tablonun kurgusu şu: solda üretim yolu, sağda enerji gereksinimi.
2. Dolu satır: cevherden üretim → çok yüksek. Nedeni şu: cevherdeki alüminyum bileşik hâlindedir ve saf metale indirgenmesi büyük enerji ister.
3. Geri dönüşümde ise metal zaten saf hâlde. Yalnız eritmek yeterli; indirgeme basamağı hiç yok. Enerji gereksinimi çok daha düşüktür.
4. Denetleyelim: seçenek "sıfır" demiyor ✓ — eritme de enerji istiyor, ama karşılaştırmada çok küçük kalıyor.

9. Tabloda iki yaklaşım karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Eksik bırakılan bölüm hangi seçenektedir?

• A) Enerjiyi azaltmak
• B) Zararsız çözücü seçmek
• C) Hiç çözücü kullanmamak
• D) Atığı önlemek
• E) Zararlı çözücüyü kullanıp sonra arıtmaya çalışmak

Doğru cevap: E — Geleneksel yaklaşım kirliliği oluştuktan sonra gidermeye çalışır; yeşil kimya en baştan önler.

1. Tablonun kurgusu şu: solda yaklaşım, sağda örneği.
2. Dolu satır: yeşil kimya → zararsız çözücü seçmek. Buradaki karar ÜRETİMDEN ÖNCE veriliyor; zararlı madde hiç sisteme girmiyor.
3. Geleneksel yaklaşımın örneği aynı sorunun öteki ucundan olmalı: zararlı çözücü kullanılıyor, sonra arıtmaya çalışılıyor.
4. Denetleyelim: iki yaklaşımı ayıran şey zamanlama ✓ — biri kaynağında önlüyor, öteki sonucu temizliyor.

10. Tabloda laboratuvar deney ölçekleri karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloya göre boşluğa ne yazılmalıdır?

• A) Az
• B) Çok
• C) Aynı
• D) Sonsuz
• E) Belirsiz

Doğru cevap: A — Mikro ölçekli deneyde az madde kullanıldığı için oluşan atık da az olur.

1. Tablonun kurgusu şu: solda deney ölçeği, ortada kullanılan madde, sağda oluşan atık.
2. Dolu satır: makro ölçekli → çok madde, çok atık. Bu satır bir bağıntı kuruyor: atık, kullanılan maddeden doğuyor.
3. Mikro ölçekte madde miktarı az. Aynı bağıntı gereği oluşan atık da az olmalıdır.
4. Denetleyelim: bu, yeşil kimyanın önleme ilkesinin laboratuvardaki karşılığı ✓ — atık arıtılmıyor, baştan az oluşuyor.

11. Yukarıdaki uygulamanın geri dönüşüm açısından sağladığı yarar sorulmaktadır. Buna göre doğru seçenek hangisidir?

• A) Atıkların kütlesi azalır.
• B) Karışmamış atık daha kolay ve daha az enerjiyle işlenir.
• C) Atıklar kendiliğinden yok olur.
• D) Ayırma geri dönüşümü zorlaştırır.
• E) Yarar yoktur.

Doğru cevap: B — Kaynağında ayırma, ayrıştırma basamağını gereksiz kıldığı için işlemeyi kolaylaştırır.

1. İki durumu karşılaştıralım. Atıklar karışık toplanırsa tesiste önce cam, kâğıt, metal ve plastiğin birbirinden ayrılması gerekir.
2. Bu ayrıştırma iş gücü ve enerji ister; üstelik karışık atıkta kâğıt ıslanır, gıda artığı bulaşır ve malzeme değer kaybeder.
3. Okulda kaynağında ayırmak bu basamağı ortadan kaldırır. Karışmamış atık daha kolay ve daha az enerjiyle işlenir.
4. Denetleyelim: ayırma atığın kütlesini değiştirmiyor ✓ — kazanç miktarda değil, işlenebilirlikte.

12. Grafikte bir akarsudaki ağır metal derişiminin yıllara göre değişimi verilmiştir. Eğilim sorulmaktadır. Grafiğe göre doğru yorum hangisidir?

• A) Derişim sabittir.
• B) Derişim azalmaktadır.
• C) Derişim giderek artmakta, kirlilik ağırlaşmaktadır.
• D) Derişim sıfırlanmıştır.
• E) Yorum yapılamaz.

Doğru cevap: C — Değerler yıldan yıla yükseldiği için kirlilik ağırlaşmaktadır.

1. Grafiğin eksenlerini okuyalım: yatay eksende yıllar, dikey eksende akarsudaki ağır metal derişimi.
2. Değerleri sırayla izleyelim: birinci yıl en düşük noktada, sonraki yıllarda çizgi sürekli yukarı gidiyor.
3. Yükselen eğilim kirleticinin biriktiğini gösteriyor. Doğru yorum, derişimin arttığı ve kirliliğin ağırlaştığıdır.
4. Denetleyelim: ağır metaller parçalanmıyordu ✓ — bu yüzden yeni deşarj eskisinin üstüne ekleniyor ve eğri düşmüyor.

13. Kartlarda kirliliğe karşı üç önlem numaralandırılmıştır. Kaynağında çözüm sunan önlem sorulmaktadır. Numaralara göre doğru kart hangisidir?

• A) II
• B) I
• C) III
• D) Üçü de aynıdır
• E) Belirlenemez

Doğru cevap: A — Ağır metali hiç kullanmamak sorunu kaynağında ortadan kaldırır; ötekiler sonuçla ilgilenir.

1. Üç önlemi devreye girdikleri ana göre ayıralım.
2. I (arıtma tesisi) kirlilik OLUŞTUKTAN sonra çalışır; kirleticiyi tutar ama önce üretilmiş olması gerekir. III (seyreltme) de aynı, üstelik kirleticiyi yok etmez, yayar.
3. II ise üretimin kendisini değiştiriyor: ağır metal hiç kullanılmazsa atığa da hiç geçmez. Kaynağında çözüm sunan önlem budur.
4. Denetleyelim: bu, yeşil kimyanın önleme ilkesinin doğrudan uygulaması ✓ — atık oluşmadan önce karar veriliyor.

14. Yukarıdaki açıklamanın değerlendirilmesi sorulmaktadır. Buna göre yanıt hangi seçenektedir?

• A) Açıklama tümüyle doğrudur.
• B) Seyreltme kirleticiyi yok eder.
• C) Seyreltme kütleyi azaltır.
• D) Kirletici miktarı değişmez; yalnızca daha geniş bir alana yayılır.
• E) Kirlilik ölçülemez.

Doğru cevap: D — Seyreltme derişimi düşürür ama kirleticinin toplam miktarını değiştirmez.

1. İki büyüklüğü ayıralım: derişim, birim hacimde ne kadar kirletici bulunduğudur; toplam miktar ise kirleticinin hepsidir.
2. Su eklendiğinde hacim büyür, kirletici aynı kalır. Bölüm küçüldüğü için derişim düşer — ölçüm cihazı da düşük değer gösterir.
3. Ama doğaya bırakılan kirletici kütlesi hiç değişmemiştir; yalnız daha geniş bir alana yayılmıştır. Açıklama bu yüzden sorunu çözmüş sayılmaz.
4. Denetleyelim: ağır metaller parçalanmadığı için yayılan kirletici sonunda yine birikir ✓ — seyreltme yalnız ölçümü değiştiriyor.

15. Tabloda malzemelerin doğada kalma süreleri karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan bölüm hangisidir?

• A) Anında
• B) Birkaç gün
• C) Birkaç ay
• D) Bir hafta
• E) Yüzlerce yıl

Doğru cevap: E — Plastikler dayanıklı polimerlerden oluştuğu için doğada yüzlerce yıl bozunmadan kalabilir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda malzeme, sağda doğada bozunma süresi.
2. Dolu satır: kâğıt → birkaç ay. Kâğıt doğal liflerden yapılır ve mikroorganizmalar onu tanıyıp parçalayabilir.
3. Plastik ise doğada karşılığı olmayan uzun zincirli bir polimerdir; onu parçalayacak enzimler yaygın değildir. Bu yüzden bozunması yüzlerce yıl sürer.
4. Denetleyelim: dayanıklılık plastiği kullanışlı kılan özellik ✓ — aynı özellik atık olduğunda soruna dönüşüyor.

16. Tabloda günlük davranışların etkisi verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Boşluğa gelmesi gereken ifade hangisidir?

• A) Azaltır
• B) Artırır
• C) Değiştirmez
• D) Sıfırlar
• E) Ölçülemez

Doğru cevap: A — Gereğinden fazla kullanılmayan her kimyasal, doğaya daha az yük demektir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda davranış, sağda kimyasal ayak izine etkisi.
2. Dolu satır: deterjanı önerilenden çok kullanmak → artırır. Fazla deterjan temizliği artırmaz; fazlası doğrudan atık suya karışır.
3. Doğru dozda kullanmak bu fazlalığı ortadan kaldırır. Atık suya giden kimyasal miktarı düşer, kimyasal ayak izi azalır.
4. Denetleyelim: bu da bir önleme ✓ — atığı arıtmak yerine hiç oluşturmamak, yeşil kimyanın ilkesi.

17. Yukarıdaki bilgiden çıkarılacak önlem sorulmaktadır. Buna göre hangi seçenek doğrudur?

• A) Piller çöpe atılabilir.
• B) Atık piller ayrı kutularda toplanmalıdır.
• C) Piller toprağa gömülmelidir.
• D) Piller yakılmalıdır.
• E) Önlem gerekmez.

Doğru cevap: B — Pillerdeki ağır metallerin toprağa ve suya karışmaması için ayrı toplama gerekir.

1. Verilen bilgideki zinciri okuyalım: pil evsel çöple atılıyor → içindeki metaller toprağa ve yeraltı suyuna karışıyor.
2. Zinciri kesecek noktayı arayalım. Metallerin karışması, pilin normal çöp akışına girmesiyle başlıyor.
3. Öyleyse önlem o ilk adımda olmalı: atık piller ayrı kutularda toplanmalı ve uygun biçimde işlenmelidir.
4. Denetleyelim: yakmak ve gömmek metalleri yok etmez ✓ — biri havaya, öteki toprağa taşır; metaller parçalanmıyordu.

18. Tabloda bir tesisin atık verileri bulunmaktadır. Geri kazanım oranı sorulmaktadır. Tabloya göre bu oran yüzde kaçtır?

• A) 26
• B) 35
• C) 65
• D) 154
• E) 40

Doğru cevap: C — Geri kazanım oranı, geri kazanılanın toplama bölünmesiyle bulunur: 2600 ÷ 4000 = %65.

1. Tablodaki iki değeri alalım: yıllık atık 4000 kg, geri kazanılan 2600 kg.
2. Oranı kuralım: geri kazanılan ÷ toplam atık = 2600 ÷ 4000.
3. Bölmeyi yapalım: 2600 ÷ 4000 = 0,65. Yüzdeye çevirmek için 100 ile çarpalım: %65.
4. Denetleyelim: geri kazanılmayan 4000 − 2600 = 1400 kg, yani %35 ✓ — iki oran toplamı %100 ediyor.

19. Yukarıdaki çıkarımda yapılan hata sorulmaktadır. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Derişim önemsizdir.
• B) Doğal maddeler her zaman zararsızdır.
• C) Yapay maddeler her zaman zararlıdır.
• D) Zararlılık kaynağa değil, maddenin kendisine ve derişimine bağlıdır.
• E) Hata yoktur.

Doğru cevap: D — Zararlılığı belirleyen şey maddenin kaynağı değil, kendisi ve derişimidir.

1. Öğrencinin savını ayıralım: doğal olan her kimyasal zararsızdır.
2. Sava karşı örnek arayalım. Cıva, kurşun ve arsenik doğada bulunur, yani doğaldır; yine de canlılar için zehirlidir. Tek bir karşı örnek savı çürütmeye yeter.
3. Ayrıca aynı madde miktarına göre değişir: tuz da su da gereğinden fazla alındığında zarar verir. Zararlılık kaynağa değil, maddenin kendisine ve derişimine bağlıdır.
4. Denetleyelim: sav tersinden de yanlış olurdu ✓ — yapay olan her madde de zararlı değildir.

20. Kartlarda bu temanın üç temel düşüncesi verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?

• A) Kartlar birbirinden bağımsızdır.
• B) Kimyasal yük ölçülemez.
• C) Ağır metaller birikmez.
• D) Atık önlenemez.
• E) Kimyasal yük ölçülebildiği için önlenebilir; en etkili yol kaynağında azaltmaktır.

Doğru cevap: E — Kartlar ölçülebilirliği, birikimi ve önlemeyi tek bir sonuçta birleştirir.

1. Üç kartı okuyalım: atığı önlemek en etkilisidir, ağır metaller birikir, ayak izi ölçülebilir.
2. Üçüncü karttan başlayalım: ölçülebilen bir şey izlenebilir, izlenen bir şey de azaltılabilir. Ölçüm eyleme kapı açıyor.
3. İkinci kart aciliyeti veriyor: ağır metaller parçalanmadığı için sorun kendiliğinden geçmiyor. Birinci kart da yöntemi söylüyor: en etkili yol kaynağında azaltmak. En kapsayıcı sonuç üçünü birlikte anmalıdır.
4. Denetleyelim: üç kart bir zincir kuruyor ✓ — ölç, biriktiğini gör, kaynağında azalt.