Uyartıya Mekanik Tepki

1. Tabloda harekette görev alan yapılar verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan görev hangisidir?

• A) Kuvvet üretmek
• B) Enerji üretmek
• C) Kan üretmek
• D) Uyarıyı iletmek
• E) Kemikler arasında hareket olanağı sağlamak

Doğru cevap: E — Eklemler kemikler arasında hareket olanağı sağlar; tablodaki boşluğa bu görev gelir.

1. Tablodaki örüntüyü okuyalım: her satırda harekette görev alan bir yapı ve onun işi var. İskelet destek ile kaldıraç, kas kuvvet sağlıyor; boş kalan eklemin görevi.
2. Kemik sert ve bükülmez bir yapıdır. Bir kemiğin kendi üzerinde kıvrılması olanaksız olduğuna göre hareket ancak iki kemiğin birleştiği yerde ortaya çıkabilir.
3. Eklem tam olarak bu birleşme yeridir: kemiklerin birbirine göre dönmesine, bükülmesine ya da kaymasına izin verir. Kasın ürettiği kuvvet, eklemi eksen alan bir kaldıraç dizgesinde harekete dönüşür.
4. Denetleyelim: kafatası kemikleri oynamaz eklemlerle birleştiği için orada hareket yoktur ✓ — hareketi olanaklı kılan yapı gerçekten eklemdir.

2. Kolun bükülüp açılmasında iki kasın karşıt biçimde çalışmasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Kasların yalnız kasılarak kuvvet üretebilmesi, itememesi; ters hareketi sağlamak için karşıt bir kasa gereksinim duyulması
• B) Kasların birbirini beslemesi
• C) Kasların gevşeyerek kuvvet üretmesi
• D) Kasların kemik olması
• E) Kasların rastgele çalışması

Doğru cevap: A — Kaslar yalnız kasılarak çekebildiği, itemediği için ters hareketi sağlayacak karşıt bir kasa gerek duyulur.

1. Tabloyu okuyalım: kolu bükerken ön koldaki kas kasılıyor, arka koldaki gevşiyor; kolu açarken tam tersi oluyor. Açıklanması gereken bu karşıtlık.
2. Kas dokusu yalnız tek yönde iş yapar: kasılır ve bağlı olduğu kemiği kendine doğru çeker. Gevşemesi bir kuvvet üretmez, yalnız çekmeyi bırakır.
3. Yalnız çekebilen bir kas, çektiği kemiği geri gönderemez. Kemiği eski konumuna döndürmek için eklemin öbür yanına bağlı ikinci bir kasın kasılması gerekir.
4. Denetleyelim: ön koldaki kas gevşediğinde kol kendiliğinden açılmaz; açılması için arka koldaki kasın kasılması gerekir ✓ — bu ikiliye karşıt (antagonist) kas çifti denir.

3. Tabloda kas türleri karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan ifade hangisidir?

• A) İstemli
• B) Denetimsiz
• C) İstemsiz; yorulmadan ritmik olarak çalışır
• D) Yalnız uykuda çalışır
• E) Hiç çalışmaz

Doğru cevap: C — Kalp kası istemsiz çalışır ve yorulmadan ritmik olarak kasılır.

1. Tablo üç kas türünü denetim ve bulunduğu yer bakımından karşılaştırıyor. İskelet kası istemli, düz kas istemsiz; boş bırakılan kalp kasının denetimi.
2. Denetimin türünü sınamanın yolu basit: o kas isteğimizle durdurulabiliyor mu? Kalp durdurulamaz, hızı bilinçli olarak ayarlanamaz; çalışması istemimizden bağımsızdır.
3. Kalp kası çizgili görünümüyle iskelet kasına, istemsiz çalışmasıyla düz kasa benzer. Ona özgü olan ise ömür boyu dinlenmeksizin, kendi ritmini koruyarak kasılabilmesidir.
4. Denetleyelim: kalp kası hücreleri her kasılmanın ardından bir dinlenme evresi geçirir ve bol mitokondri taşır ✓ — yorulmadan çalışabilmesinin yapısal karşılığı budur.

4. Kasların kemiklere kirişlerle (tendon) bağlanmasının sağladığı yarar sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Kasın ısınması
• B) Kemiğin uzaması
• C) Kasın büyümesi
• D) Kasın ürettiği kuvvetin kemiğe aktarılması; dayanıklı bağ dokusunun büyük gerilmeye karşı koyabilmesi
• E) Eklemin kilitlenmesi

Doğru cevap: D — Kirişler kasın ürettiği kuvveti kemiğe aktarır; dayanıklı bağ dokusu büyük gerilmeye kopmadan karşı koyar.

1. Kas kuvvet üretir, ama hareket edecek olan kemiktir. Öyleyse aradaki bağlantının işi bu kuvveti bir yapıdan öbürüne taşımaktır.
2. Kiriş (tendon), sık ve düzenli dizilmiş kolajen liflerinden oluşan çok dayanıklı bir bağ dokusudur. Çekmeye kopmadan direnir ve neredeyse hiç uzamaz.
3. Uzamaması belirleyicidir: kiriş lastik gibi esnek olsaydı kasın kısalması kirişin gerilmesinde soğurulur, kemik yerinden kıpırdamazdı. Sertliği sayesinde kısalma doğrudan harekete dönüşür.
4. Denetleyelim: Aşil kirişi koşarken vücut ağırlığının birkaç katı gerilmeyi taşır ✓ — bu yükü ancak dayanıklı ve az uzayan bir doku aktarabilir.

5. Yukarıda özetlenen modele göre kasılma sırasında kasın kısalmasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) İpliklerin kısalması
• B) İpliklerin birbiri üzerinde kayarak örtüşme miktarının artması
• C) İpliklerin kopması
• D) İpliklerin şişmesi
• E) İpliklerin erimesi

Doğru cevap: B — Kas, iplikler birbirinin üzerinde kayıp aralarındaki örtüşme arttığı için kısalır.

1. Kutudaki modelin iki bildirimi var: ipliklerin kendi boyu değişmiyor ve iplikler birbirinin üzerinde kayıyor. Kısalmanın nedenini bu iki bildirimden çıkaracağız.
2. İpliklerin boyu sabitse kısalma ipliklerin kendisinden gelemez. Geriye tek olasılık kalıyor: ipliklerin birbirine göre konumu değişiyor.
3. İnce iplikler kalın ipliklerin arasına doğru çekildikçe örtüşme artar ve iki uç birbirine yaklaşır. Kasılma biriminin kısalması, bütün birimlerde toplanarak kasın kısalması olarak görülür.
4. Denetleyelim: kas gevşerken iplikler geri kayar, örtüşme azalır ve kas eski boyuna döner ✓ — model her iki yönde de tutarlı çalışıyor.

6. Kas kasılmasının ATP gerektirmesinin nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) İpliklerin birbirine tutunup çekmesi ve sonra ayrılması için enerji gerekmesi
• B) ATP’nin kasa yapı sağlaması
• C) ATP’nin kası ısıtması
• D) ATP’nin kemik yapması
• E) ATP’nin gerekli olmaması

Doğru cevap: A — İpliklerin birbirine tutunup çekmesi ve sonra ayrılması enerji gerektirdiği için kasılma ATP ister.

1. Kasılmanın düzeneğine bakalım: kalın ipliğin başları ince ipliğe tutunur, onu çeker, sonra bırakıp yeni bir noktadan yeniden tutunur. Bu döngü kasılma boyunca yinelenir.
2. Döngünün her aşaması enerjili bir değişimdir. Başın çekme için kurulması ATP’nin parçalanmasıyla olur; tutunduktan sonra ayrılabilmesi için de yeni bir ATP bağlanması gerekir.
3. Gevşeme de bedavaya gelmez: ipliklerin ayrılması ve hücre içine salınmış kalsiyumun depoya geri pompalanması ayrıca ATP harcar.
4. Denetleyelim: ölümden sonra ATP üretimi durduğunda iplikler ayrılamaz ve kaslar sertleşir ✓ — gevşemenin de enerji istediğinin doğrudan kanıtı budur.

7. Kas hücresine gelen uyartının kasılmayı başlatma yolu sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Uyartının kası doğrudan çekmesi
• B) Uyartının kemiği hareket ettirmesi
• C) Uyartının kası ısıtması
• D) Uyartının hücre içine kalsiyum salınmasına yol açması ve kalsiyumun ipliklerin bağlanmasını başlatması
• E) Uyartının kanı hızlandırması

Doğru cevap: D — Uyartı hücre içine kalsiyum salınmasına yol açar ve kalsiyum ipliklerin bağlanmasını başlatır.

1. Kasılmanın başlaması için kalın ipliğin başlarının ince iplik üzerindeki bağlanma bölgelerine tutunması gerekir. Dinlenme durumunda bu bölgeler örtülüdür.
2. Sinirden gelen uyartı kas hücresinin zarını uyarır; bu uyarı hücre içindeki kalsiyum deposunun kalsiyum salmasına yol açar.
3. Salınan kalsiyum ince iplik üzerindeki düzenleyici proteinlere bağlanır, onların konumunu değiştirir ve bağlanma bölgelerini açar. Bölgeler açılınca iplikler tutunur ve kayma başlar.
4. Denetleyelim: uyartı kesildiğinde kalsiyum depoya geri pompalanır, bölgeler yeniden örtülür ve kas gevşer ✓ — kalsiyum bir anahtar gibi çalışıyor.

8. Kasın gevşemesinin de etkin bir süreç olduğu belirtilmektedir. Bu değerlendirmenin gerekçesi nedir?

• A) Gevşemenin kendiliğinden olması
• B) Kalsiyumun depolara geri pompalanmasının ve ipliklerin ayrılmasının enerji gerektirmesi
• C) Gevşemenin uyartı gerektirmesi
• D) Gevşemenin kası kısaltması
• E) Gevşemenin olmaması

Doğru cevap: B — Gevşeme "hiçbir şey yapmamak" değildir. Kalsiyumun derişim farkına karşı geri taşınması etkin taşımadır ve ATP harcar; bu yüzden enerji tükendiğinde kas gevşeyemez.

1. Gevşeme için kalsiyum uzaklaştırılmalıdır.
2. Geri pompalama etkin taşımadır.
3. Bu işlem ATP harcar.

9. Yoğun egzersiz sırasında kas krampı görülmesinin olası nedenleri sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Kasın büyümesi
• B) Kemiğin kırılması
• C) Su ve mineral (özellikle kalsiyum, sodyum, potasyum) dengesinin bozulması ile enerji yetersizliğinin gevşemeyi engellemesi
• D) Kanın artması
• E) Kasın soğuması

Doğru cevap: C — Kramp, su ve mineral dengesinin bozulması ile enerji yetersizliğinin gevşemeyi engellemesinden kaynaklanır.

1. Tablodaki iki satırı okuyalım: su ve mineral eksilince iyon dengesi bozuluyor, ATP eksilince gevşeme aşaması aksıyor. Kramp da kasın gevşeyemeyip kasılı kalmasıdır.
2. Kasılma ve gevşeme, kalsiyum, sodyum ve potasyum iyonlarının zarın iki yanındaki düzenli dağılımına dayanır. Yoğun terlemede bu mineraller suyla birlikte yitirilir ve dağılım bozulur.
3. Buna enerji yetersizliği eklenir: gevşeyebilmek için kalsiyumun depoya geri pompalanması gerekir ve bu pompa ATP ile çalışır. ATP azalınca kalsiyum sitoplazmada kalır, iplikler ayrılamaz.
4. Denetleyelim: kramp çoğunlukla uzun ve yoğun egzersizin sonlarına doğru görülür, sıvı-mineral alımı ve esnetmeyle geçer ✓ — iki neden de tablodaki açıklamayla uyuşuyor.

10. Grafikte sürekli çalıştırılan bir kasta üretilen kuvvetin zamanla değişimi verilmiştir. Bu düşüşün nedeni nedir?

• A) Kasın büyümesi
• B) Ölçüm hatası
• C) Kemiğin uzaması
• D) Uyartının artması
• E) Enerji kaynaklarının tükenmesi ve yıkım ürünlerinin birikmesiyle kasın yorulması

Doğru cevap: E — Kuvvetin düşmesi, enerji kaynaklarının tükenmesi ve yıkım ürünlerinin birikmesiyle kasın yorulmasından kaynaklanır.

1. Grafiği okuyalım: yatayda süre (dakika), düşeyde kas kuvveti var. Kuvvet başlangıçta 18 dolayında; ikinci dakikada 14, dördüncü dakikada 8, altıncı dakikada 3 dolayına iniyor.
2. Düşüş sürekli ve giderek hızlanıyor. Kas sürekli çalıştırıldığı, yani uyarı kesilmediği hâlde kuvvet azalıyorsa sorun uyarıda değil kasın kendisindedir.
3. Aralıksız kasılma ATP’yi ve kas glikojenini tüketir. Oksijen yetmediğinde laktik asit gibi yıkım ürünleri birikir; hem yakıt azalır hem hücre içi ortam bozulur ve üretilen kuvvet düşer.
4. Denetleyelim: kasa dinlenme verildiğinde kuvvet yeniden yükselir ✓ — çünkü dinlenmede ATP ile glikojen yenilenir ve biriken ürünler uzaklaştırılır.

11. Tabloda eklem türleri verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan ifade hangisidir?

• A) Yok
• B) Geniş açılı ve serbest
• C) Sınırlı
• D) Yalnız dönme
• E) Yalnız bükülme

Doğru cevap: B — Oynar eklemlerde hareket geniş açılı ve serbesttir; tablodaki boşluğa bu ifade gelir.

1. Tabloyu okuyalım: oynamaz eklemde hareket yok, yarı oynar eklemde sınırlı. Boş kalan satır oynar eklemin hareket derecesini istiyor; örnekleri omuz ve diz.
2. Eklem türü bulunduğu bölgenin işleviyle uyumludur: kafatasında beyni korumak gerekir ve hareket istenmez; omurlar arasında hem esneklik hem sağlamlık gerektiği için hareket sınırlı tutulur.
3. Omuz ve diz gibi eklemlerde ise geniş bir hareket açısı gerekir. Bu eklemlerde kemik uçları kıkırdakla kaplıdır, eklem sıvısı bulunur ve hareket serbestçe yapılır.
4. Denetleyelim: kol omuzdan neredeyse tam bir daire çizebiliyor ✓ — sıralamanın en geniş hareketli ucu gerçekten oynar eklem.

12. Oynar eklemlerde kemik uçları neden kıkırdakla kaplıdır?

• A) Kemiği uzatması
• B) Kan üretmesi
• C) Kemiği sertleştirmesi
• D) Kası bağlaması
• E) Sürtünmeyi azaltarak aşınmayı önlemesi ve darbeleri soğurması

Doğru cevap: E — Oynar eklemlerde kıkırdak sürtünmeyi azaltarak aşınmayı önler ve darbeleri soğurur.

1. Oynar eklemde iki kemik ucu her harekette birbirine sürtünür. Sert kemik dokusu doğrudan sürtseydi kısa sürede aşınır ve ağrılı bir yıpranma oluşurdu.
2. Eklem kıkırdağı kaygan, düzgün yüzeyli ve esnek bir dokudur. Kemik uçlarını kaplayarak yüzeyler arasındaki sürtünmeyi belirgin biçimde azaltır.
3. Kıkırdak ayrıca bir yastık gibi çalışır: yürürken ve sıçrarken kemiğe binen ani yükü soğurur. Eklem sıvısı da kayganlığı tamamlayarak bu görevi destekler.
4. Denetleyelim: kıkırdağı yıpranmış eklemlerde kemik kemiğe sürtünür ve hareket ağrılı olur ✓ — bu, kıkırdağın gerçekten sürtünmeyi azalttığını gösterir.

13. Harekette yalnız kasların rol oynadığı görüşü eleştirel olarak değerlendirilmektedir. Doğru değerlendirme hangisidir?

• A) Görüş eksiktir; kasın ürettiği kuvvet ancak iskelet, eklem ve sinir sisteminin eş güdümüyle harekete dönüşür
• B) Görüş doğrudur
• C) Kaslar gereksizdir
• D) Yalnız iskelet yeterlidir
• E) Hareket kendiliğinden olur

Doğru cevap: A — Görüş eksiktir; kasın ürettiği kuvvet ancak iskelet, eklem ve sinir sisteminin eş güdümüyle harekete dönüşür.

1. Değerlendirilen görüş harekette yalnız kasların rol oynadığını söylüyor. Bunu, kasın tek başına ne yapabildiğine bakarak sınayalım.
2. Kas yalnız kısalır. Bu kısalmanın bir yer değiştirme yaratması için kuvvetin aktarılacağı bir kaldıraç gerekir: kemikler kaldıracı, eklem ise dönme eksenini sağlar.
3. Ayrıca hangi kasın ne zaman ve ne kadar kasılacağının belirlenmesi gerekir. Bunu sinir sistemi yapar; karşıt kas çiftlerinin sırayla çalışması onun zamanlamasına bağlıdır.
4. Denetleyelim: kasa giden sinir zarar gördüğünde kas sağlam olduğu hâlde hareket oluşmaz ✓ — öyleyse hareket yalnız kasın işi değil.

14. Vücuttaki kas-kemik dizgelerinin kaldıraç olarak çalıştığı belirtilmektedir. Bu dizgede eklem, kas ve yükün karşılıkları sorulmaktadır. Doğru eşleştirme hangisidir?

• A) Eklem: yük — Kas: destek — Kemik: kuvvet
• B) Hepsi yük
• C) Eklem: kuvvet — Kas: yük — Kemik: destek
• D) Eklem: destek noktası — Kas: kuvvet uygulayan — Kaldırılan cisim: yük
• E) Hepsi kuvvet

Doğru cevap: D — Kaldıraç dizgesinde eklem destek noktası, kas kuvvet uygulayan, kaldırılan cisim ise yüktür.

1. Kaldıracın üç ögesini anımsayalım: dönmenin çevresinde gerçekleştiği destek noktası, uygulanan kuvvet ve yenilmesi gereken yük.
2. Kolu bükerken dönme dirsek ekleminde oluyor; öyleyse destek noktası eklemdir. Hareketi başlatan kuvveti ise kirişle kemiğe tutunan kas uygular.
3. Yenilmesi gereken direnç kaldırılan cismin ağırlığıdır; ön kolun kendi ağırlığı da bu yüke katılır. Böylece üç öge eksiksiz eşleşir.
4. Denetleyelim: kasın kirişi dirseğe çok yakın tutunduğu için kuvvet kolu kısadır ve kas, yükün ağırlığından kat kat büyük bir kuvvet uygulamak zorunda kalır ✓ — vücut kaldıraçları kuvvetten değil, yoldan ve hızdan kazandırır.

15. Düzenli egzersizin kas kütlesini artırmasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Kas hücrelerinin sayıca çoğalması yalnızca
• B) Kemiklerin uzaması
• C) Kas hücrelerinin içindeki protein ipliklerinin artmasıyla hücrelerin kalınlaşması
• D) Yağın kasa dönüşmesi
• E) Kanın artması

Doğru cevap: C — Erişkinde kas hücrelerinin sayısı büyük ölçüde sabittir; artan şey hücre içindeki kasılma proteinlerinin miktarıdır. "Yağın kasa dönüşmesi" ise yaygın ama yanlış bir inanıştır.

1. Egzersiz protein üretimini uyarır.
2. Kasılma iplikleri artar.
3. Hücreler kalınlaşır, kütle artar.

16. Uzun süre alçıda kalan bir kolun kaslarının incelmesinin nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Alçının kası sıkması
• B) Kanın azalması
• C) Kemiğin kalınlaşması
• D) Kullanılmayan kasta protein yıkımının yapımı aşması; kasın körelmesi
• E) Kasın yağa dönüşmesi

Doğru cevap: D — Kullanılmayan kasta protein yıkımı yapımı aştığı için kas incelir, yani körelir.

1. Kas kütlesi durağan bir yapı değildir; kas proteinleri sürekli yıkılır ve yeniden yapılır. Kütleyi belirleyen, bu iki hızın arasındaki dengedir.
2. Kasa binen yük, yapım yönündeki uyarıyı sağlar. Alçıdaki kol hareket etmediği için kasa yük binmez ve bu uyarı ortadan kalkar.
3. Yıkım sürdüğü hâlde yapım gerileyince denge yıkım yönüne kayar. Kas lifleri incelir; kas kütlesi ve kuvveti azalır. Buna körelme (atrofi) denir.
4. Denetleyelim: alçı alındıktan sonra düzenli hareketle kas yeniden kalınlaşır ✓ — yük binmeye başlayınca denge yapım yönüne dönüyor.

17. Bir öğrenci yorulmanın kas kuvvetine etkisini ölçmek istemektedir. İzlemesi gereken en uygun yol hangisidir?

• A) Tek ölçüm yapmak
• B) Her ölçümde farklı kişi kullanmak
• C) Aynı kişide belirli aralıklarla el kavrama kuvvetini ölçüp kaydetmek; dinlenme süresi, oturuş ve ölçüm aracını sabit tutmak
• D) Farklı araçlar kullanmak
• E) Sonucu tahmin etmek

Doğru cevap: C — Aynı kişide belirli aralıklarla el kavrama kuvveti ölçülmeli; dinlenme süresi, oturuş ve ölçüm aracı sabit tutulmalıdır.

1. İncelenen değişkeni belirleyelim: yorulma. Ölçülen sonuç ise kas kuvveti. Geriye kalan her koşul sabit tutulmalı ki kuvvetteki değişim yorulmaya bağlanabilsin.
2. Kas kuvveti kişiden kişiye çok değişir. Her ölçümde farklı kişi kullanılsaydı ortaya çıkan farkın yorulmadan mı kişi farkından mı geldiği anlaşılamazdı; bu yüzden ölçümler aynı kişide yapılır.
3. Yorulmanın görülebilmesi için tek bir ölçüm de yetmez; belirli aralıklarla art arda ölçüm alınıp kaydedilmelidir. Ölçüm aracı, duruş ve dinlenme süresi her seferinde aynı olmalıdır.
4. Denetleyelim: ölçümler arasındaki tek fark geçen çalışma süresi olursa, kuvvetteki düşüş doğrudan yorulmaya bağlanabilir ✓ — kontrollü deneyin ölçütü budur.

18. Kas hücrelerine giden sinirin zarar gördüğü bir kolda hareket kaybı görülmektedir. Kas dokusu sağlam olduğuna göre bu durumun açıklaması nedir?

• A) Kasın ölmesi
• B) Kasılmayı başlatan uyartının kasa ulaşamaması; kas sağlam olsa da uyarılmadan kasılamaması
• C) Kemiğin kırılması
• D) Eklemin kilitlenmesi
• E) Kanın durması

Doğru cevap: B — Kasılmayı başlatan uyartı kasa ulaşamadığı için, kas sağlam olduğu hâlde kasılamaz.

1. Verilen bilgi kas dokusunun sağlam olduğunu söylüyor; öyleyse sorun kasın kendisinde değil, ona ulaşan yolda aranmalı.
2. Kasılma kendiliğinden başlamaz: sinirden gelen uyartı kas hücresinin zarını uyarır, hücre içine kalsiyum salınır ve iplikler ancak bundan sonra tutunur.
3. Sinir zarar görünce bu zincirin ilk halkası kopar. Kas, kasılma düzeneğini eksiksiz taşıdığı hâlde başlatma buyruğunu alamaz ve hareket oluşmaz.
4. Denetleyelim: uyartı alamayan kas kullanılmadığı için zamanla körelir ✓ — bu da hasarın kasta değil, ona giden sinirde olduğunu doğrular.

19. Kas kasılmasını kayan iplik modeliyle anlatmak öğrenmeye ne katar?

• A) Modelin gerçeğin kopyası olması
• B) Modelin zorunlu olması
• C) Modelin daha doğru olması
• D) Modelin ölçüm sağlaması
• E) Gözle görülemeyen moleküler düzeydeki değişimin somut ve anlaşılır biçimde temsil edilmesi

Doğru cevap: E — Model gerçeğin yerine geçmez; görülmeyeni düşünülebilir kılar. "İplikler kısalmıyor, kayıyor" ayrımı ancak böyle bir temsille kavranabilir.

1. Olay moleküler düzeydedir, görülemez.
2. Model bunu somutlaştırır.
3. Düzenek anlaşılır hâle gelir.

20. Kaslar yalnız kasılarak kuvvet üretir; hareket iskelet, kas, eklem ve sinir sisteminin eş güdümüyle oluşur ve kasılma ile gevşemenin ikisi de ATP gerektirir. Bu bilgiye dayanarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

• A) Kaslar gerektiğinde iterek de kuvvet uygular.
• B) Kalsiyum kasılmayı başlatır.
• C) Kıkırdak eklemde sürtünmeyi azaltır.
• D) Kullanılmayan kas körelir.
• E) Karşıt kas çiftleri ters hareketleri sağlar.

Doğru cevap: A — Kasların gerektiğinde iterek de kuvvet uyguladığı söylenemez; kas yalnız kasılarak çeker.

1. Soru "söylenemez"i istiyor. Verilen bilgi kasların YALNIZ kasılarak kuvvet ürettiğini söylüyor; öyleyse bu ilkeyle çelişen seçeneği arayacağız.
2. Kas kasıldığında kısalır ve bağlı olduğu kemiği kendine doğru çeker. Gevşediğinde kuvvet üretmez, yalnız çekmeyi bırakır; itme diye bir seçeneği yoktur.
3. Kaslar itebilseydi her eklem için tek bir kas yeterdi. Vücutta karşıt kas çiftlerinin bulunması, itmenin olanaksız olduğunun doğrudan göstergesidir.
4. Denetleyelim: kolu açan hareket, ön koldaki kasın itmesiyle değil arka koldaki kasın kasılmasıyla yapılır ✓ — öyleyse itme yargısı söylenemez.

21. Zor 1 — Bitkilerde Nasti Hareketleri ve Mekanik Tepkiler

• A) Hücre zarlarındaki osmotik basıncın aniden artarak köklerden ksilem ile su emiliminin hızlanması
• B) Fotosentez hızının artmasıyla birlikte hücre içindeki glikoz derişiminin maksimum seviyeye ulaşması
• C) Hücre içi potasyum ($K^+$) iyonlarının komşu hücrelere aktif taşımayla geçmesi ve hücrenin su kaybetmesi
• D) Merkezi sinir sisteminden salgılanan fitohormonların uyarıyı ileterek hücre bölünmesini tetiklemesi

Doğru cevap: C — Özet cevap: Küstüm otu (Mimosa pudica) yapraklarına dokunulduğunda pulvinus hücrelerinden komşu hücrelere potasyum ($K^+$) ve su geçişi olur, bu da turgor basıncını düşürerek yaprakçıkların kapanmasını sağlar. Doğru yanıt C seçeneğidir.

1. Mimosa pudica (küstüm otu) bitkisinin yaprak tabanında bulunan pulvinus adı verilen motor hücreler, mekanik uyarılara karşı turgor basıncındaki ani değişimlerle tepki verir.
2. Dokunma uyarısı alındığında, motor hücrelerin içindeki potasyum ($K^+$) iyonları hızla komşu hücrelere aktif taşıma mekanizmasıyla pompalanır.
3. İyon derişiminin azalmasına bağlı olarak hücrelerin osmotik basıncı düşer ve hücreler ozmoz kurallarına göre hızla su kaybeder.
4. Su kaybeden motor hücrelerde turgor basıncı düşer; bu durum yaprakçıkların dik durma hâlini kaybederek aşağı doğru kapanmasına (mekanik tepki) neden olur.
5. Bu süreçte fotosentez hızında doğrudan bir değişim beklenmez, köklerden su emilimi tetiklenmez ve bitkilerde merkezi sinir sistemi bulunmaz. Bu doğrultuda doğru seçenek A'dır.

22. Kolay 1 — Uyartıya Mekanik Tepki

• A) Uyartının yönüne bağlı olmayan, turgor değişimleriyle ortaya çıkan nasti hareketidir.
• B) Uyartının geldiği yöne bağlı olarak gerçekleşen tropizma hareketidir.
• C) Oksin hormonunun büyüme bölgesinde dengesiz dağılması sonucu oluşur.
• D) Hücre bölünme hızının artmasıyla dokularda kalıcı büyüme meydana getirir.

Doğru cevap: A — Küstüm otunun yapraklarına dokunulduğunda yaprakların hızla kapanması, uyartının yönüne bağlı olmayan ve turgor basıncındaki ani değişimlerle gerçekleşen sismonasti hareketidir.

1. Bitkiler çevreden gelen uyartılara karşı yönelim (tropizma) veya durum (nasti) hareketleri olmak üzere iki farklı tepki gösterir.
2. Tropizma hareketleri uyartının yönüne bağlıdır ve büyüme hormonlarının (oksin) düzensiz dağılımıyla yavaş gerçekleşir.
3. Nasti hareketleri ise uyartının yönüne bağlı değildir, turgor basıncındaki ani değişimler sayesinde çok daha hızlı (saniyeler içinde) meydana gelir.
4. Küstüm otunun yaprak dokunulduğunda kapanması bir nasti (sismonasti) örneğidir ve bu süreçte kalıcı bir büyüme veya hücre bölünmesi olmaz; doğru seçenek B'dir.

23. Bitkilerde Uyartıya Mekanik Tepki

• A) Kloroplast organelleri ışık enerjisini doğrudan mekanik enerjiye dönüştürür.
• B) Oksin hormonu büyüme ucundan uzaklaşarak hücrelerin boyunu eşit şekilde uzatır.
• C) Hücreler arası turgor basıncındaki ani değişimler ve su hareketleri bu hareketleri sağlar.
• D) Meristem doku hücrelerinin hızlı mitoz bölünmeler geçirmesiyle gerçekleşir.

Doğru cevap: C — Özet cevap: Küstüm otu gibi bitkilerde görülen hızlı mekanik hareketler, hücrelerin su alıp vermesine bağlı olarak turgor basıncındaki ani değişimler sonucunda gerçekleşir. Bu nedenle doğru seçenek A'dır.

1. Bitkilerde dokunma, sarsıntı veya ışık gibi çevresel faktörlerle ortaya çıkan bazı hızlı hareketler, büyüme yöneliminden (tropizma) farklı olarak turgor hareketleri (nasti) kapsamında incelenir.
2. Küstüm otu (Mimosa pudica) bitkisinin yaprakçıklarına dokunulduğunda, yaprak tabanındaki özel hücrelerden komşu hücrelere hızla su ve potasyum iyonları geçer.
3. Su kaybına uğrayan hücrelerde turgor basıncı ani bir şekilde düşerken, suyu alan hücrelerde basınç artar; bu basınç farkı yaprakların hızla kapanmasına yol açar.
4. Stomaların açılıp kapanması da benzer şekilde kilit hücrelerinin turgor basıncındaki değişimlere dayanır, bu durum büyüme veya mitoz bölünmeyle değil su hareketleriyle ilgilidir.
5. Bu mekanik hareketlerin temelinde hücreler arası turgor basıncındaki ani değişimler ve su hareketleri yer aldığından doğru cevap C seçeneğidir.

24. Zor 2 — Bitkilerde Nasti Hareketleri ve Mekanik Tepkiler

• A) Tepkinin yönü uyarının geldiği yöne bağlıdır ve olay büyüme hormonlarının orantısız dağılımı ile gerçekleşir.
• B) Olayın temelinde hücre bölünme hızının uyarının temas ettiği tarafta artması yatar.
• C) Hücrelerdeki tazyik (türgör) basıncının ani değişimiyle oluşan bu hareket sismonasti olup uyarının yönüne bağlı değildir.
• D) Bu mekanik tepki kalıcı bir hareket olup, bitkinin sadece o bölgesinde kuru madde miktarının artışına neden olur.

Doğru cevap: C — Özet cevap: Küstüm otunun (Mimosa pudica) dokunmaya tepki olarak yaprakçıklarını kapatması, sismonasti adı verilen ve uyarının yönüne bağlı olmayan bir hareket türüdür. Bu hareket, pulvinus bölgesindeki hücrelerde turgor basıncının ani değişimleriyle gerçekleşir ve doğrudur.

1. Mimosa pudica (küstüm otu) bitkisinin yaprak tabanında 'pulvinus' adı verilen ve su ile iyon alışverişini hızlı bir şekilde yapabilen özel motor hücreler bulunur.
2. Dokunma gibi mekanik bir uyarı uygulandığında, bu hücrelerden hücre dışına ani potasyum ($K^+$) çıkışı olur ve buna bağlı olarak ozmotik basınç değişimiyle su da hücre dışına geçer.
3. Hücrelerin su kaybederek turgor (tazyik) basıncının ani düşmesi, yaprakçıkların hızla bükülmesine ve kapanmasına neden olur; bu durum yönü olmayan bir nasti hareketidir.
4. Nasti hareketleri tropizma hareketlerinden farklı olarak büyüme hormonlarının orantısız dağılımına bağlı değildir, geçici bir turgor basıncı değişimidir ve uyarının yönüne bağlı gerçekleşmez.
5. Verilen bu özellikler incelendiğinde, olayın sismonasti olduğu ve turgor basıncının ani değişimine dayandığını belirten C seçeneği doğru olarak işaretlenir.

25. Kolay 2 — Uyartıya Mekanik Tepki

• A) Oksin hormonu dağılımının yer çekimi etkisiyle tek taraflı bozulması
• B) Kloroplastlarda fotosentez hızının geçici olarak artması
• C) Köklerdeki meristem doku hücrelerinin hızlı mitoz bölünme geçirmesi
• D) Hücreler arası su geçişine bağlı turgor basıncının ani değişimi

Doğru cevap: D — Küstüm otunun yaprakçıklarını kapatması, dokunma uyarısına bağlı olarak hücreler arasındaki ani su geçişleri ve buna bağlı turgor basıncının değişmesiyle gerçekleşen mekanik bir tepkidir. Bu nedenle doğru seçenek A'dır.

1. Bitkilerde bazı hareketler büyüme veya yönelme şeklinde yavaş gerçekleşirken, bazı hareketler ise hızlı ve mekanik tepkiler şeklinde ortaya çıkar.
2. Küstüm otu (Mimosa pudica) bitkisinin yapraklarına dokunulduğunda, yaprak tabanındaki özel hücrelerden çevre hücrelere hızla su pompalanır.
3. Hücreler arası bu ani su geçişi, turgor basıncında hızlı bir düşüşe ve artışa neden olarak yaprakçıkların kapanmasını sağlar.
4. Bu olay büyüme ile ilgili olmayıp tamamen tazyik (turgor) basıncındaki anlık değişimlere dayandığından, doğru cevap D seçeneğidir.