Protein Sentezi ve Genetik Mühendisliği

1. Yukarıda verilen akışta ilk basamağın adı sorulmaktadır. DNA’daki bilginin RNA’ya aktarılmasına ne ad verilir?

• A) Replikasyon
• B) Mutasyon
• C) Translasyon
• D) Transkripsiyon (yazılma)
• E) Mitoz

Doğru cevap: D — DNA üzerindeki bilginin RNA molekülüne yazılmasına transkripsiyon denir.

1. Akış şemasındaki iki oku ayrı ayrı adlandıralım: birinci ok DNA molekülünden RNA molekülüne, ikinci ok RNA molekülünden proteine gidiyor. Soru birinci okun adını istiyor.
2. İkinci okun adını önce yazalım: RNA dilinden protein diline geçiş bir çeviridir, adı translasyondur. Şemada yer almayan replikasyon ise DNA molekülünün kendini eşlemesidir; ürünü RNA değil DNA olduğu için birinci ok olamaz.
3. Birinci okta bilgi aynı alfabeyle, yani nükleotit dilinde yeniden yazılıyor. Bu yazma işleminin adı transkripsiyondur. Mutasyon bir dizi değişimi, mitoz ise bir bölünme biçimi olduğundan akışta yerleri yoktur.
4. Denetleyelim: üç kavram birbirinden ürünüyle ayrılıyor ✓ — replikasyonun ürünü DNA, transkripsiyonun ürünü RNA, translasyonun ürünü proteindir.

2. Protein sentezinde DNA’nın doğrudan kullanılmayıp araya RNA’nın girmesinin sağladığı yarar sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) RNA’nın daha bol olması
• B) DNA’nın çekirdekte korunması ve gerektiği kadar kopya üretilerek sentez hızının ayarlanabilmesi
• C) DNA’nın bilgi taşımaması
• D) RNA’nın kalıcı olması
• E) DNA’nın küçük olması

Doğru cevap: B — Asıl kayıt çekirdekte korunur ve kopya sayısı değiştirilerek sentez hızı ayarlanabilir.

1. Tablonun iki satırını okuyalım: DNA çekirdekte korunur ve ASIL KAYITTIR; mRNA sitoplazmaya taşınır ve KULLANIM KOPYASIDIR. Aranan yarar bu ayrımdan çıkmalı.
2. Birinci yararı yazalım: sitoplazmaya giden kopya olduğu için asıl kayıt yıpranma ve zarar görme tehlikesinden uzakta, çekirdekte korunmuş kalır.
3. İkinci yarar sayıdadır: bir genden istenildiği kadar mRNA kopyası üretilebilir. Kopya sayısı artırılınca aynı protein daha hızlı üretilir, azaltılınca üretim yavaşlar; böylece sentez hızı ayarlanır.
4. Denetleyelim: DNA hücrede tek, mRNA çok sayıda ✓ — asıl kaydın tek, kopyanın çok olması iki yararı birden açıklıyor.

3. Tabloda protein sentezinin iki kavramı verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan açıklama hangisidir?

• A) tRNA üzerinde bulunan ve kodona uyan üçlü
• B) DNA üzerindeki üçlü
• C) Ribozomdaki bölge
• D) Çekirdekteki bölge
• E) Bir enzim türü

Doğru cevap: A — Antikodon, tRNA üzerinde bulunan ve kodona uyan üçlüdür.

1. Tablonun dolu satırını okuyalım: kodon, mRNA ÜZERİNDE bulunan ve bir amino asidi belirleyen üçlü. Tanımda iki bilgi var: nerede bulunduğu ve ne yaptığı.
2. Boş satır için de aynı iki bilgiyi arayalım. "Anti" öneki karşıtlık ya da eşlik bildirir; antikodon, kodonun karşısına gelen üçlü olmalı.
3. Karşısına gelebilmesi için başka bir molekülün üzerinde bulunması gerekir; bu molekül, amino asidi getiren tRNA molekülüdür. Öyleyse antikodon, tRNA üzerinde bulunan ve kodona uyan üçlüdür.
4. Denetleyelim: eşleşme baz eşleşme kuralına uyuyor ✓ — doğru amino asidin seçilmesi, antikodonun kodonla tam karşılıklı gelmesiyle güvenceye alınıyor.

4. Ribozomun protein sentezindeki görevi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) mRNA üretmek
• B) Amino asit üretmek
• C) DNA’yı eşlemek
• D) Enerji üretmek
• E) mRNA’yı okuyarak tRNA’ların doğru sırayla bağlanmasını ve amino asitler arasında bağ kurulmasını sağlamak

Doğru cevap: E — Ribozom mRNA molekülünü okur, doğru tRNA moleküllerini sıraya sokar ve amino asitler arasında bağ kurar.

1. Sentezin ribozomda yapılması gereken işlerini sayalım: şifreyi üçlü üçlü okumak, her üçlüye uyan tRNA molekülünün gelmesini sağlamak ve getirilen amino asitleri birbirine bağlamak.
2. Seçenekleri bu işlerle karşılaştıralım: mRNA çekirdekte transkripsiyonla üretilir, amino asitler beslenmeyle alınır ya da hücrede sentezlenir, DNA eşlenmesi ayrı bir süreçtir, enerji üretimi ise başka organellerin işidir.
3. Geriye okuma ve birleştirme kalıyor: ribozom mRNA boyunca ilerler, uygun tRNA molekülünün bağlanmasını sağlar ve amino asitler arasında bağ kurar. Görevi budur.
4. Denetleyelim: ribozom parçaları üretmiyor, ürünü kuruyor ✓ — gelen molekülleri o üretmez, yalnız doğru sırada birleştirir.

5. Genetik şifrede 64 üçlü bulunmasına karşın 20 amino asit kullanılmasının sonucu sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Bazı amino asitlerin kullanılmaması
• B) Şifrenin yanlış olması
• C) Bir amino asidin birden çok üçlü ile kodlanabilmesi; bunun bazı nükleotit değişikliklerini etkisiz kılması
• D) Bazı üçlülerin okunmaması
• E) Amino asit sayısının artması

Doğru cevap: C — Fazlalık nedeniyle bir amino asit birden çok üçlüyle kodlanır; bazı nükleotit değişiklikleri etkisiz kalır.

1. İki sayıyı karşılaştıralım: 64 üçlü var, 20 amino asit kullanılıyor. Üçlü sayısı amino asit sayısından çok fazla; bu fazlalığın bir karşılığı olmalı.
2. Fazlalığın nereye gittiğini soralım: karşılıksız üçlü bırakmak yerine aynı amino asit birden çok üçlüyle kodlanır. Böylece üçlülerin tamamı bir karşılık taşır.
3. Bunun sonucunu çıkaralım: aynı amino asidi veren üçlüler çoğunlukla yalnız son harfte ayrılır. O harfte oluşan bir değişiklik amino asidi değiştirmez ve protein etkilenmez; fazlalık bir tampon işlevi görür.
4. Denetleyelim: sonuç mutasyonların bir bölümünü açıklıyor ✓ — her nükleotit değişikliğinin proteini bozmaması, bu artıklığın doğrudan sonucu.

6. 120 amino asitten oluşan bir polipeptidin sentezi için mRNA üzerinde en az kaç nükleotit bulunmalıdır?

• A) 40
• B) 360
• C) 240
• D) 120
• E) 480

Doğru cevap: B — Her amino asit üç nükleotitle kodlandığından 120 × 3 = 360 nükleotit gerekir.

1. Verilenleri ve isteneni yazalım: polipeptitteki amino asit sayısı 120, istenen en az nükleotit sayısı. Kullanılacak bağıntı nükleotit sayısı = amino asit sayısı × 3.
2. Bağıntının yönüne dikkat edelim: bir amino asit üç nükleotitle belirlendiğine göre burada bölme değil ÇARPMA yapılacak; amino asitten nükleotide doğru gidiyoruz.
3. Değerleri yerleştirip işlemi yapalım: 120 × 3 = 360. mRNA üzerinde en az 360 nükleotit bulunmalıdır.
4. Denetleyelim: soru "en az" diyor ✓ — gerçek bir mRNA molekülünde başlatma ve durdurma üçlüleriyle okunmayan uçlar da bulunduğundan gerçek uzunluk 360 nükleotitten büyüktür.

7. Genetik şifrenin bütün canlılarda büyük ölçüde ortak olmasının iki sonucu sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Yalnız türlerin benzemesi
• B) Hiçbir sonucu olmaması
• C) Yalnız protein üretilmesi
• D) Yalnız DNA’nın korunması
• E) Canlıların ortak kökenine güçlü bir kanıt oluşturması ve türler arası gen aktarımını teknik olarak olanaklı kılması

Doğru cevap: E — Ortaklık hem canlıların ortak kökenine kanıttır hem de türler arası gen aktarımını olanaklı kılar.

1. Soru İKİ sonuç istiyor; öyleyse doğru seçenek iki ayrı düzlemde birer sonuç taşımalı. Düzlemleri adlandıralım: biri bilimsel çıkarım, öteki teknik uygulama.
2. Bilimsel çıkarım düzlemi: bütün canlıların aynı kodon sözlüğünü kullanması rastlantıyla açıklanamayacak kadar özel bir ortaklıktır ve ortak bir kökenden gelindiğinin güçlü kanıtı sayılır.
3. Teknik uygulama düzlemi: sözlük ortak olduğu için bir türden alınan gen başka bir türde doğru okunur. Bakterinin insan insülini üretebilmesi bunun doğrudan sonucudur. İki düzlemi birden veren seçenek doğrudur.
4. Denetleyelim: iki sonuç birbirinden bağımsız ✓ — biri geçmişe, canlılığın kökenine; öteki bugüne, laboratuvardaki uygulamaya bakıyor.

8. Tabloda iki kavram karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan açıklama hangisidir?

• A) Genlerin kesilmesi
• B) DNA’nın eşlenmesi
• C) Canlıların ya da ürünlerinin insan yararına ürün ve hizmet üretmek için kullanılması
• D) Protein sentezi
• E) Hücre bölünmesi

Doğru cevap: C — Biyoteknoloji, canlıların ya da ürünlerinin insan yararına ürün ve hizmet üretmekte kullanılmasıdır.

1. Tablonun dolu satırını okuyalım: genetik mühendisliği, genlerin belirlenmesi, kesilmesi ve aktarılması üzerine çalışan alan. Bu bir YÖNTEM tanımı.
2. Karşılaştırmanın hangi eksende kurulduğunu görelim: boş hücreye de bir alan tanımı gelmeli ama aynı düzlemde değil. Genetik mühendisliği araçları sağlar, biyoteknoloji bu araçların kullanıldığı UYGULAMA alanıdır.
3. Öyleyse boşluğa canlıların ya da ürünlerinin insan yararına ürün ve hizmet üretmek için kullanılması yazılır. Kapsam daha geniştir: yoğurt üretimi de buna girer, gen aktarımı da.
4. Denetleyelim: iki alan iç içe ✓ — modern biyoteknolojinin araçlarını genetik mühendisliği sağlıyor; tanımlar birbirinin yerine geçmiyor, biri ötekini kullanıyor.

9. Gen aktarımında DNA’yı belirli noktalardan kesen enzimlerin kullanılmasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) İstenen gen bölgesinin tam ve denetimli biçimde kesilip çıkarılabilmesi
• B) DNA’yı yok etmek
• C) DNA’yı uzatmak
• D) Hücreyi öldürmek
• E) Kesmenin gereksiz olması

Doğru cevap: A — Belirli dizileri tanıyan enzimler, istenen gen bölgesinin tam ve denetimli kesilmesini sağlar.

1. Aktarımın ilk adımını yazalım: aktarılacak gen, içinde bulunduğu uzun DNA molekülünden ayrılmalı. Ayırma işi kesmeyle yapılır.
2. Kesmenin nerede yapılacağını soralım: rastgele bir kesme genin ortasından geçebilir ya da yanında gereksiz bölgeler bırakabilir. İki durumda da aktarılan parça istenen proteini vermez.
3. Bu yüzden belirli baz dizilerini tanıyan enzimler kullanılır; gen baştan ve sondan doğru noktalardan ayrılır. Böylece kesme denetimli olur.
4. Denetleyelim: kesme ile birleştirme iki ayrı enzimin işi ✓ — kesici enzim yalnız ayırır, parçanın taşıyıcıya bağlanması ayrı bir enzim gerektirir.

10. Gen aktarımında bakteri plazmitlerinin taşıyıcı olarak kullanılmasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Plazmitlerin büyük olması
• B) Plazmitlerin ölü olması
• C) Plazmitlerin gen taşımaması
• D) Plazmitlerin küçük, halkasal ve kendini eşleyebilen yapılar olması; bakteriye kolayca girip çoğalabilmesi
• E) Plazmitlerin protein olması

Doğru cevap: D — Plazmitler küçük, halkasal ve kendini eşleyen yapılardır; bakteriye girip içeride çoğalabilirler.

1. Tablonun sorduğu iki koşulu alalım: taşıyıcı hücreye GİREBİLMELİ ve içeride ÇOĞALABİLMELİ. İki satırda da plazmit için "evet" yazılı.
2. Birinci koşulun nedenini yazalım: plazmitler küçük ve halkasal yapılardır, bu yüzden bakteri hücresine kolayca alınırlar.
3. İkinci koşulun nedeni kendilerini eşleyebilmeleridir: bakteri çoğaldıkça plazmit de kopyalanır ve üzerine eklenen gen onunla birlikte çoğalır. İki koşulu birden karşıladıkları için taşıyıcı seçilirler.
4. Denetleyelim: aktarılan gen kendiliğinden çoğalıyor ✓ — üretimin ölçeklenebilmesi de plazmitin bu eşlenme yeteneğine dayanıyor.

11. Tabloda genetik mühendisliği uygulamaları verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan uygulama hangisidir?

• A) DNA analiziyle kimlik belirleme
• B) İlaç üretimi
• C) Gübre üretimi
• D) Bina yapımı
• E) Yol yapımı

Doğru cevap: A — Adli bilim alanındaki uygulama, DNA analiziyle kimlik belirlemedir.

1. Tablonun düzenini okuyalım: her satırda bir ALAN ve o alanda genetik mühendisliğinin sağladığı uygulama var. Boş hücreye de gen ya da DNA kullanan bir adli uygulama gelmeli.
2. Seçenekleri bu ölçüte vuralım: gübre üretimi, bina yapımı ve yol yapımı ne adli bilimle ne genle ilgili. İlaç üretimi ise tablonun SAĞLIK satırında zaten karşılanmış.
3. Geriye DNA analiziyle kimlik belirleme kalıyor: genomun bazı bölgelerindeki tekrar sayıları kişiden kişiye değiştiği için olay yerinden alınan örnekle karşılaştırma yapılabilir. Boşluğa bu yazılır.
4. Denetleyelim: uygulama tablonun kuralına uyuyor ✓ — üç satırın da ortak yanı, gen düzeyindeki bilginin belirli bir alanda kullanılması.

12. Gen tedavisinin klasik ilaç tedavilerinden ayrılan yönü sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Daha ucuz olması
• B) Daha hızlı olması
• C) Belirtileri denetlemek yerine hastalığın genetik nedenine yönelmesi
• D) Belirtileri gizlemesi
• E) Genleri silmesi

Doğru cevap: C — Gen tedavisi, belirtileri denetlemek yerine hastalığın genetik nedenine yönelir.

1. İki tedaviyi bitiş noktalarına bakarak karşılaştıralım: tedavi bittiğinde hastanın genleri hangi durumda oluyor?
2. Klasik ilaç tedavisinde bozuk gen olduğu gibi kalır; eksik ürün dışarıdan verilir ya da belirti bastırılır. Bu yüzden ilaç kesildiğinde durum geri döner.
3. Gen tedavisinde ise hedef genin kendisidir: bozukluk düzeltilir ya da işlevsel bir kopya eklenir. İki yolu ayıran nokta budur.
4. Denetleyelim: gen tedavisi ne ucuz ne hızlı ✓ — yöntemi ayıran şey maliyeti ya da süresi değil, dokunduğu düzey.

13. Grafikte bir gene ait mRNA kopya sayısı ile üretilen protein miktarı arasındaki ilişki verilmiştir. Grafiğe göre yapılabilecek doğru yorum hangisidir?

• A) İlişki ters orantılıdır
• B) İlişki yoktur
• C) Protein azalmaktadır
• D) mRNA kopyası arttıkça üretilen protein miktarı artmaktadır
• E) Grafik yatay bir doğrudur

Doğru cevap: D — mRNA kopya sayısı arttıkça üretilen protein miktarı da artıyor.

1. Grafiğin eksenlerini okuyalım: yatay eksende mRNA kopya sayısı, düşey eksende üretilen protein miktarı. Aranan şey iki büyüklüğün birlikte nasıl değiştiği.
2. Eğrinin gidişine bakalım: kopya sayısı büyüdükçe protein miktarı da büyüyor. İki büyüklük aynı yönde değiştiği için ilişki doğru orantılıdır; ters orantıda biri artarken öteki azalırdı.
3. Bunun nedenini yazalım: her mRNA molekülü ribozomlarca birden çok kez okunabilir. Kopya sayısı arttıkça aynı anda okunabilen kalıp sayısı artar ve üretim yükselir.
4. Denetleyelim: hücre gen anlatımını büyük ölçüde böyle ayarlıyor ✓ — bir proteine daha çok gereksinim duyulduğunda önce mRNA kopya sayısı artırılır.

14. Bir mRNA dizisine fazladan bir nükleotit eklenmesinin sonucu sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Yalnız bir amino asidin değişmesi
• B) Ekleme noktasından sonraki bütün üçlülerin kaymasıyla amino asit dizisinin baştan aşağı değişmesi
• C) Hiçbir değişiklik olmaması
• D) Proteinin uzaması
• E) Sentezin hızlanması

Doğru cevap: B — Ekleme noktasından sonraki bütün üçlüler kayar ve amino asit dizisi baştan aşağı değişir.

1. Okumanın nasıl yapıldığını anımsayalım: ribozom mRNA molekülünü baştan başlayarak üçer üçer okur. Üçlülerin sınırları sabit değil, sayma sırasına bağlıdır.
2. Araya fazladan bir nükleotit girdiğinde ne olduğuna bakalım: ekleme noktasından sonraki her harf bir basamak kayar. Sayma yeni düzene göre sürdüğü için sonraki bütün üçlüler değişir.
3. Bu da amino asit dizisinin ekleme noktasından sonra baştan aşağı değişmesi demektir. Ürün çoğunlukla işlevsiz olur, sentez erken de sonlanabilir.
4. Denetleyelim: tek harflik bir değişiklik bu kadar büyük sonuç veriyor ✓ — bir harfin başkasıyla DEĞİŞTİRİLMESİ yalnız bir üçlüyü etkilerken, EKLENMESİ sıralamanın tamamını bozuyor.

15. Genetik mühendisliği uygulamalarının insan hayatına etkisi değerlendirilmektedir. Doğru değerlendirme hangisidir?

• A) Yalnız olumlu etkileri vardır
• B) Etkileri ölçülemez
• C) Yalnız olumsuz etkileri vardır
• D) Hiçbir etkisi olmamıştır
• E) Tanı ve tedavide büyük olanaklar sağlamış; buna karşın erişim eşitsizliği, gizlilik ve ekolojik etki gibi tartışmalar doğurmuştur

Doğru cevap: E — Tanı ve tedavide büyük olanaklar doğdu; buna karşın erişim, gizlilik ve ekolojik etki tartışmaları da doğdu.

1. Değerlendirmeyi iki listeye ayıralım: kazanımlar ve doğan yeni sorunlar. Doğru seçenek iki listeyi birden içermeli.
2. Kazanımları sayalım: insülin ve büyüme hormonu gibi ilaçların bol üretimi, genetik hastalıkların tanısı, adli kimlik belirleme, tarımda dayanıklı çeşitler.
3. Yeni sorunları sayalım: pahalı tedavilere erişim eşitsizliği, kişinin genetik bilgisinin gizliliği ve genetiği değiştirilmiş türlerin ekolojik etkileri. İki listeyi birden veren seçenek doğrudur.
4. Denetleyelim: sorunların çoğu kazanımların kendisinden doğuyor ✓ — genetik bilgi elde edilebildiği için gizlilik sorunu, tedavi var olduğu için erişim sorunu ortaya çıkıyor.

16. Büyüme hormonunun biyoteknolojik yöntemle üretilmesinden önce yaşanan güçlük sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Hormonun bilinmemesi
• B) Hormonun gereksiz olması
• C) Hormonun yalnız insan kaynaklı olarak ve çok sınırlı miktarda elde edilebilmesi
• D) Hormonun ucuz olması
• E) Hormonun etkisiz olması

Doğru cevap: C — Büyüme hormonu yalnız insan kaynaklı olarak ve çok sınırlı miktarda elde edilebiliyordu.

1. Soruyu kaynak üzerinden kuralım: biyoteknolojik üretimden önce hormon nereden sağlanıyordu? İnsan dokusundan.
2. Bunun getirdiği sınırı yazalım: hem kaynak sayısı hem de her kaynaktan elde edilen miktar çok azdı; tek bir hastanın tedavisi için çok sayıda kaynak gerekiyordu.
3. Öyleyse yaşanan güçlük, hormonun yalnız insan kaynaklı ve çok sınırlı miktarda elde edilebilmesiydi. Gen aktarımıyla üretim bu sınırı ortadan kaldırdı.
4. Denetleyelim: sınırlı kaynak iki sorun birden doğuruyordu ✓ — hem tedaviye erişim kısıtlıydı hem de insan dokusundan elde etme güvenlik sorunları taşıyordu; yeni yöntem ikisini birden çözdü.

17. Bir organizmanın genomu dizilendiğinde hangi olanaklar doğar?

• A) Genomun yok edilmesi
• B) Proteinlerin yok olması
• C) Genomun kısalması
• D) Genlerin yerlerinin ve dizilerinin belirlenmesiyle hastalık ilişkili bölgelerin bulunması ve karşılaştırmalı çalışmaların yapılabilmesi
• E) Hücrelerin bölünmesi

Doğru cevap: D — Dizileme genlerin yerlerini ve dizilerini belirler; hastalık ilişkili bölgeler aranabilir, karşılaştırmalar yapılabilir.

1. Dizilemenin ne ürettiğini yazalım: genomun baz sırası, yani bir harita. Soru bu haritanın hangi kapıları açtığını istiyor.
2. Birinci olanak konum bilgisidir: hangi genin nerede olduğu bilinmeden bir özellikle ilişkili bölge aranamaz. Harita çıkınca hastalıklarla ilişkili bölgeler taranabilir duruma gelir.
3. İkinci olanak karşılaştırmadır: iki kişinin ya da iki türün dizileri yan yana konabilir. Böylece hem hastalık ilişkili farklar hem türler arası akrabalık incelenebilir.
4. Denetleyelim: dizileme tek başına yorum vermiyor ✓ — harita neyin nerede olduğunu söyler, o bölgenin ne işe yaradığı ayrıca araştırılır.

18. Protein sentezini şema ve modellerle anlatmak öğrenmeye ne katar?

• A) Modelin gerçeğin kopyası olması
• B) Modelin zorunlu olması
• C) Modelin daha doğru olması
• D) Modelin ölçüm sağlaması
• E) Moleküler düzeydeki basamakların ve sıralarının somut biçimde izlenebilmesi

Doğru cevap: E — Şema ve modeller, moleküler düzeydeki basamakların ve sıralarının somut biçimde izlenmesini sağlar.

1. Sürecin öğrenme bakımından güçlüğünü saptayalım: protein sentezi gözle görülemeyecek kadar küçük moleküller arasında geçiyor ve çok sayıda basamak içeriyor.
2. Şemanın bu güçlüğü nasıl azalttığını yazalım: hangi molekülün nerede bulunduğunu ve hangi sırada devreye girdiğini görünür kılar; böylece basamaklar izlenebilir duruma gelir.
3. Öyleyse katkısı, moleküler düzeydeki basamakların ve sıralarının somut biçimde izlenebilmesidir. Model bir sadeleştirmedir, gerçeğin kopyası ya da ondan daha doğru bir anlatım değildir.
4. Denetleyelim: sadeleştirme bir sınır da getiriyor ✓ — şemada moleküllerin gerçek boyutları, hızları ve rastlantısal çarpışmaları görünmez; bu yüzden model gerçeğin yerini tutmaz.

19. Aynı DNA’ya sahip iki hücrenin farklı proteinler üretmesinin nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Her hücrede farklı genlerin okunması; gen anlatımının hücre türüne göre düzenlenmesi
• B) DNA’ların farklı olması
• C) Ribozomların farklı olması
• D) Amino asitlerin farklı olması
• E) Şifrenin değişmesi

Doğru cevap: A — Her hücrede farklı genler okunur; gen anlatımı hücre türüne göre düzenlenir.

1. Verilen koşulu sabitleyelim: iki hücrenin DNA molekülü AYNI. Öyleyse fark, taşınan bilgide değil o bilginin nasıl kullanıldığında olmalı.
2. Seçenekleri bu koşulla eleyelim: DNA moleküllerinin farklı olduğunu söylemek verilen koşulu çiğner; ribozomlar ve amino asitler ise bütün hücrelerde aynıdır, genetik şifre de değişmez.
3. Geriye tek olasılık kalıyor: her hücrede genlerin yalnız bir bölümü okunur, geri kalanı susturulur. Kas hücresiyle sinir hücresinin farklı proteinler üretmesi bu düzenlemeden gelir.
4. Denetleyelim: farklılaşmanın temeli bu ✓ — bütün hücreler aynı kütüphaneyi taşır, ama her biri farklı kitapları okur.

20. Protein sentezi DNA’dan RNA’ya, oradan proteine doğru ilerler; genetik şifre evrenseldir ve genetik mühendisliği gen aktarımını olanaklı kılar. Bu bilgiye dayanarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

• A) Ribozom mRNA’yı üçlüler hâlinde okur.
• B) Her hücre taşıdığı bütün genleri aynı anda okur.
• C) Plazmitler taşıyıcı olarak kullanılır.
• D) Nükleotit eklenmesi okuma çerçevesini kaydırır.
• E) Bir amino asit birden çok üçlü ile kodlanabilir.

Doğru cevap: B — Her hücrenin bütün genlerini aynı anda okuduğu yargısı, gen anlatımının düzenlenmesiyle çelişir.

1. Soru "söylenemez" diyor; öyleyse seçenekleri metne ve konu bilgisine vurup ÇELİŞENİ arayacağız.
2. Uyuşanları ayıralım: ribozomun üçlüler hâlinde okuması, plazmitlerin taşıyıcı olarak kullanılması, nükleotit eklenmesinin okuma çerçevesini kaydırması ve bir amino asidin birden çok üçlüyle kodlanabilmesi; dördü de konunun kurduğu düzenle örtüşüyor.
3. Geriye her hücrenin bütün genlerini aynı anda okuduğu yargısı kalıyor. Oysa hücreler gen anlatımını düzenler: her hücre türünde yalnız gerekli genler okunur, ötekiler susturulur. Söylenemeyecek yargı budur.
4. Denetleyelim: bütün genlerin okunması hem gereksiz hem de olanaksız ✓ — hücre gereksinmediği proteinler için enerji harcamaz, üstelik böyle olsaydı farklılaşma da ortadan kalkardı.