Beşerî Sistemler

1. Bir merkez ile ona bağlı çevresinin oluşturduğu bütün incelenmektedir. Bu bölge türünün adı sorulmaktadır. Buna göre kavram nedir?

İşlevsel bölge

• A) İşlevsel bölge
• B) İklim bölgesi
• C) Doğal bölge
• D) Bitki bölgesi
• E) Kıta

Doğru cevap: A — Bir merkez ile ona hizmet, iş ya da ticaret bağıyla bağlı çevresinin oluşturduğu bütüne işlevsel bölge denir.

1. Bölgeyi tanımlayan ölçüte bakalım: iklim, bitki ya da yer şekli değil; merkez ile çevre arasındaki ilişki.
2. Çevredeki insanlar merkeze iş, alışveriş, sağlık ya da eğitim için gider; merkezin işlevi çevreyi ona bağlar.
3. İklim bölgesi, doğal bölge ve bitki bölgesi doğal özelliklere göre çizilir; kıta ise büyük bir kara parçasıdır.
4. Denetleyelim: sınırı bir işlev ve ilişki belirliyorsa bölge işlevseldir ✓.

2. Bir şehrin hastane, üniversite ve alışveriş açısından çevresine hizmet ettiği alan ölçülmektedir. Bu alanın genişliğini belirleyen etken aranmaktadır. Buna göre etki alanı neye bağlıdır?

Şehrin etki alanı

• A) Yalnız şehrin yüzölçümüne
• B) Şehrin sunduğu hizmetlerin çeşidine ve ulaşım olanaklarına
• C) Yalnız şehrin kuruluş yılına
• D) Yalnız yağış miktarına
• E) Yalnız deniz düzeyinden yüksekliğine

Doğru cevap: B — Bir şehrin etki alanı, sunduğu hizmetlerin çeşidine ve o hizmetlere ulaşmayı kolaylaştıran ulaşım olanaklarına bağlıdır.

1. Etki alanı, insanların hizmet almak için şehre geldiği uzaklığa kadar uzanır.
2. Şehir üniversite, ihtisas hastanesi, büyük alışveriş merkezi gibi başka yerde bulunmayan hizmetler sunuyorsa daha uzaktan insan çeker.
3. İyi yol, demir yolu ve havalimanı bağlantıları aynı uzaklığı daha kısa sürede aşılır kılar; etki alanı genişler.
4. Denetleyelim: hizmet çeşidi çekiciliği, ulaşım erişilebilirliği belirliyor ✓ — etki alanı ikisine birden bağlıdır.

3. Nüfusu çok yüksek, ekonomik ve kültürel etkisi ülke ölçeğine yayılan şehirler bulunmaktadır. Bu şehirlere verilen ad sorulmaktadır. Buna göre kavram nedir?

Metropol şehir

• A) Kasaba
• B) Köy
• C) Metropol
• D) Mezra
• E) Belde

Doğru cevap: C — Nüfusu çok yüksek, ekonomik ve kültürel etkisi ülke ölçeğine yayılan büyük şehirlere metropol denir.

1. Ölçütler: çok büyük nüfus ve kendi çevresini aşan, ülke geneline yayılan etki.
2. Köy, mezra, belde ve kasaba küçük yerleşmelerdir; etkileri kendi yakın çevrelerini aşmaz.
3. Metropoller finans, sanayi, ulaşım, yayın ve kültür işlevlerini bir arada taşır; İstanbul bunun Türkiye’deki başlıca örneğidir.
4. Denetleyelim: hem nüfus hem ülke ölçeğinde etki ✓ — tanım metropole uyar.

4. Bir ülkede kara yolu ağının sıklığı bölgeden bölgeye değişmektedir. Bu farkı yaratan etkenler aranmaktadır. Buna göre hangileri etkilidir?

Ulaşım ağını etkileyen etkenler

• A) Yalnız nüfus yoğunluğu
• B) Yalnız yağış miktarı
• C) Yalnız toprak rengi
• D) Yer şekilleri, nüfus yoğunluğu ve ekonomik etkinlikler
• E) Yalnız denize uzaklık

Doğru cevap: D — Kara yolu ağının sıklığını yer şekilleri, nüfus yoğunluğu ve ekonomik etkinlikler birlikte belirler.

1. Yer şekilleri yolun yapılabilirliğini belirler: engebeli ve dağlık alanlarda yol yapımı zor ve pahalıdır, düz ovalarda kolaydır.
2. Nüfus yoğunluğu yolculuk talebini, sanayi, tarım ve ticaret gibi ekonomik etkinlikler de yük taşıma talebini oluşturur.
3. Talep yüksek ve arazi elverişliyse ağ sıklaşır; talep az ya da arazi çok engebeliyse ağ seyrek kalır.
4. Denetleyelim: tek bir etken farkı açıklamıyor ✓ — doğal ve beşerî etkenler birlikte çalışıyor.

5. Ağır ve hacimli yükler uzun mesafeye taşınacaktır. Uygun ulaşım türü sorulmaktadır. Buna göre hangi tür daha uygundur?

Demir yolu taşımacılığı

• A) Hava yolu
• B) Motosiklet
• C) Yaya taşıma
• D) Boru hattı
• E) Demir yolu

Doğru cevap: E — Ağır ve hacimli yükü uzun mesafeye en düşük birim maliyetle taşıyan kara ulaşım türü demir yoludur.

1. Yükün iki özelliği var: ağır ve hacimli. Mesafe de uzun. Aranan şey ton başına düşük maliyettir.
2. Hava yolu hızlıdır ama kapasitesi sınırlı ve pahalıdır; motosiklet ve yaya taşıma zaten ağır yükü kaldıramaz.
3. Boru hattı yalnız petrol, doğal gaz, su gibi akışkanları taşıyabilir.
4. Denetleyelim: tek seferde çok vagonla yüksek tonaj ve düşük birim maliyet ✓ — demir yolu uygundur.

6. Petrol ve doğal gazın uzun mesafelere taşınmasında özel bir sistem kullanılmaktadır. Bu sistemin üstünlüğü aranmaktadır. Buna göre boru hattının başlıca üstünlüğü nedir?

Boru hattı taşımacılığı

• A) Her tür yükü taşıyabilmesi
• B) Kesintisiz, düşük maliyetli ve güvenli akış sağlaması
• C) Yolcu taşıyabilmesi
• D) Kurulumunun ucuz olması
• E) Her yöne kolayca yönlendirilebilmesi

Doğru cevap: B — Boru hattının başlıca üstünlüğü, kurulduktan sonra akışkanı kesintisiz, düşük işletme maliyetiyle ve güvenli biçimde taşımasıdır.

1. Boru hattı yalnız petrol, doğal gaz ve su gibi akışkanlar için kullanılır; yolcu ya da katı yük taşımaz.
2. Kurulum maliyeti yüksektir ama işletme sırasında araç, sürücü ya da yakıt gerektirmez; akış gece gündüz sürer.
3. Hava koşullarından ve trafikten etkilenmez; kaza riski tanker ve kamyon taşımacılığından düşüktür.
4. Denetleyelim: üstünlük kurulumda değil işletmededir ✓ — kesintisiz ve ucuz akış.

7. İstanbul ve Çanakkale boğazları deniz ulaşımında önemli bir geçiş noktasıdır. Bu önemin kaynağı sorulmaktadır. Buna göre boğazlar neden önemlidir?

Türk Boğazları

• A) Karadeniz ile Akdeniz arasındaki tek deniz bağlantısını sağladığı için
• B) En derin deniz geçidi olduğu için
• C) Hiç gemi trafiği olmadığı için
• D) Yalnız balıkçılık yapıldığı için
• E) İki okyanusu birleştirdiği için

Doğru cevap: A — Türk Boğazları, Karadeniz ile Akdeniz arasındaki tek deniz bağlantısını sağladığı için stratejik öneme sahiptir.

1. Karadeniz kapalı bir denizdir; açık denizlere bağlanan tek yolu İstanbul Boğazı, Marmara Denizi ve Çanakkale Boğazı’dır.
2. Karadeniz’e kıyısı olan ülkelerin gemileri Akdeniz’e ve oradan okyanuslara çıkmak için bu yoldan geçmek zorundadır.
3. Alternatifi olmayan bir geçit, hem ticaret hem güvenlik açısından büyük önem taşır; boğazlardan her yıl on binlerce gemi geçer.
4. Denetleyelim: önemin kaynağı yolun "tek" olmasıdır ✓.

8. Bir yörenin adıyla anılan mimari yapılar, el sanatları ve yemekler o yerin simgesi hâline gelmektedir. Bu ögelere verilen ad aranmaktadır. Buna göre bunlar nedir?

Kültürel sembol

• A) Doğal sembol
• B) Kültürel sembol
• C) İklim ögesi
• D) Jeolojik yapı
• E) Bitki örtüsü

Doğru cevap: B — İnsan eliyle üretilip bir yöreyle özdeşleşen mimari yapılar, el sanatları ve yemekler kültürel semboldür.

1. Ögelerin ortak özelliği: üçü de insan emeğinin ve birikiminin ürünüdür.
2. Üstelik belirli bir yörenin adıyla anılır, o yeri başka yerlerden ayırt ettirir; yani mekânın simgesidir.
3. Doğal sembol ise insan eliyle yapılmamış, doğal süreçlerle oluşmuş bir yer şeklidir.
4. Denetleyelim: insan üretimi + yöreyle özdeşleşme ✓ — kültürel sembol.

9. Yukarıdaki oluşumlar bulundukları yörenin simgesi durumundadır. Bunlardan travertenlerin türü sorulmaktadır. Buna göre travertenler hangi sembol türüdür?

Pamukkale travertenleri, Nemrut

• A) Kültürel sembol
• B) Ekonomik sembol
• C) Doğal sembol
• D) Siyasi sembol
• E) Dinî sembol

Doğru cevap: C — Pamukkale travertenleri doğal süreçlerle oluştuğu için doğal semboldür; Nemrut’taki heykeller ise insan yapısı olduğundan kültürel semboldür.

1. Soru iki oluşumdan yalnız travertenleri soruyor; ikisini karıştırmamak gerekir.
2. Travertenler, kalsiyum karbonatlı sıcak su kaynaklarının akarken kireci çökeltmesiyle oluşur; insan eli değmeden yüzyıllar içinde meydana gelir.
3. Doğal yolla oluşmuş ve yöreyle özdeşleşmiş bir varlık doğal semboldür.
4. Denetleyelim: oluşum kimyasal çökelme, yapan doğa ✓ — doğal sembol.

10. Kapadokya'ya gelen ziyaretçiler peribacalarını ve yer altı şehirlerini gezmektedir. Bu ziyaretin turizm türü aranmaktadır. Buna göre hangi tür ağır basar?

Turizm çeşitleri

• A) Kış turizmi
• B) Sağlık turizmi
• C) Kongre turizmi
• D) Kültür ve doğa turizmi
• E) Deniz turizmi

Doğru cevap: D — Peribacaları doğal, yer altı şehirleri kültürel çekicilik olduğundan Kapadokya ziyaretinde kültür ve doğa turizmi ağır basar.

1. Çekicilikleri ayıralım: peribacaları volkanik tüflerin aşınmasıyla oluşmuş doğal yer şekilleridir.
2. Yer altı şehirleri ise insanların oyarak yaptığı tarihî yapılardır; kültürel mirastır.
3. Soruda deniz, kar, kaplıca ya da toplantı öne çıkmıyor; ziyaretin amacı doğal ve tarihî varlıkları görmek.
4. Denetleyelim: bir doğal + bir kültürel çekicilik ✓ — tür kültür ve doğa turizmidir.

11. Akdeniz kıyısındaki bir tatil beldesinde işletmeler yalnız yaz aylarında çalışmaktadır. Bu durumun ekonomik sonucu sorulmaktadır. Buna göre hangi sorun doğar?

Turizmde mevsimlik yoğunlaşma

• A) Yıl boyu istihdamın artması
• B) Yatırımın hiç gerekmemesi
• C) İşletme maliyetlerinin sıfırlanması
• D) Turizm gelirinin yıla eşit dağılması
• E) Gelirin ve istihdamın yılın kısa bir bölümünde toplanması

Doğru cevap: E — İşletmelerin yalnız yazın açık olması, geliri ve istihdamı yılın kısa bir bölümünde toplar; yılın kalanında kapasite boş kalır.

1. Deniz turizmi sıcak ve güneşli aylara bağlıdır; ziyaretçi yalnız yazın gelir.
2. İşletmeler de bu yüzden yazın açılıp sonbaharda kapanır; çalışanların önemli bölümü mevsimlik işçidir.
3. Sonuç: gelir birkaç aya sıkışır, yılın büyük kısmında oteller ve lokantalar atıl kalır, işsizlik mevsimlik olarak artar.
4. Denetleyelim: yoğunlaşma "yılın kısa bir bölümünde toplanma" demektir ✓.

12. Aynı beldede turizmin yıla yayılması hedeflenmektedir. Bunu sağlayacak yaklaşım aranmaktadır. Buna göre hangi uygulama uygundur?

Turizmi yıla yayma

• A) Yalnız deniz turizmine yatırım yapmak
• B) Kongre, sağlık, kültür ve doğa turizmi gibi türleri geliştirmek
• C) Otel sayısını azaltmak
• D) Ulaşımı zorlaştırmak
• E) Yalnız yaz aylarında tanıtım yapmak

Doğru cevap: B — Mevsime bağlı olmayan kongre, sağlık, kültür ve doğa turizmi türleri geliştirilirse ziyaretçi akışı yıla yayılır.

1. Sorunun kaynağı deniz turizminin yalnız yaza bağlı olmasıdır.
2. Kongre ve sağlık turizmi kapalı mekânda, kültür ve doğa turizmi ise ılıman mevsimlerde de yapılabilir.
3. Bu türler eklendikçe ilkbahar, sonbahar ve kış aylarında da ziyaretçi gelir; oteller yıl boyu açık kalabilir.
4. Denetleyelim: tür çeşitlendirme mevsim bağımlılığını azaltıyor ✓.

13. Tabloda bir tatil beldesine gelen ziyaretçi sayıları verilmiştir. Verilerden çıkarılabilecek sonuç sorulmaktadır. Buna göre hangisi doğrudur?

• A) Ziyaretçi sayısı yıla dengeli dağılmıştır
• B) Belde kış turizmi merkezidir
• C) Turizm yaz aylarında yoğunlaşmaktadır
• D) Ekim en yoğun aydır
• E) Ocak ayında kapasite yetersizdir

Doğru cevap: C — Temmuzdaki 420 bin ziyaretçi ocaktaki 30 binin 14 katı olduğundan turizm yaz aylarında yoğunlaşmaktadır.

1. Tablodaki değerler: ocak 30 bin, temmuz 420 bin, ekim 95 bin.
2. Karşılaştıralım: $420 \div 30 = 14$; temmuz ocağın 14 katı. Ekim bile temmuzun dörtte birinden az.
3. En yüksek değer yaz ayında, en düşük değer kış ayında; dağılım dengesiz ve yaza yığılmış.
4. Denetleyelim: en yoğun ay temmuz ✓ — "ekim en yoğun" ya da "kış merkezi" yorumları verilerle çelişir.

14. Turizmin bir ülke ekonomisine katkısı değerlendirilmektedir. Doğrudan katkılardan biri sorulmaktadır. Buna göre hangisi doğrudan katkıdır?

Turizmin ekonomiye katkısı

• A) Döviz girdisi sağlaması
• B) Yağış rejimini değiştirmesi
• C) Deprem riskini azaltması
• D) Toprak verimini artırması
• E) Maden rezervlerini büyütmesi

Doğru cevap: A — Yabancı ziyaretçilerin konaklama, yeme-içme ve alışveriş harcamaları ülkeye doğrudan döviz girdisi sağlar.

1. Turizmin ekonomik katkısını arıyoruz; yağış, deprem, toprak ve maden gibi doğal özellikler turizmle değişmez.
2. Yabancı ziyaretçi ülkeye kendi parasıyla gelir ve harcama yapar; bu harcama ülkeye döviz olarak girer.
3. Döviz girdisi dış ticaret açığını kapatmaya yardım eder; turizm bu yüzden "görünmeyen ihracat" olarak da anılır.
4. Denetleyelim: katkı ekonomik ve doğrudan ✓ — döviz girdisi.

15. Bir ülkede kırsal nüfus azalırken kent nüfusu hızla artmaktadır. Bu hareketin kentlerde yol açtığı sorun aranmaktadır. Buna göre hangi sorun doğar?

Kırdan kente göç

• A) Kentte nüfusun azalması
• B) Konut, altyapı ve iş bulma sorunlarının artması
• C) Tarım alanlarının genişlemesi
• D) Kentte hizmet talebinin azalması
• E) Kırsalda nüfusun artması

Doğru cevap: B — Kırdan kente hızlı göç, kentte konut, altyapı ve iş bulma sorunlarını artırır.

1. Kısa sürede çok sayıda insan kente geliyor; kentin nüfusu hızla büyüyor.
2. Konut, yol, su, kanalizasyon, okul ve hastane gibi hizmetler bu hızda büyüyemez; plansız yapılaşma ve altyapı yetersizliği ortaya çıkar.
3. Gelenlerin önemli kısmı kentteki işlere uygun beceriye sahip olmayabilir; işsizlik ve kayıt dışı çalışma artar.
4. Denetleyelim: artan nüfus + yetişemeyen hizmet ✓ — konut, altyapı ve iş sorunu.

16. Bir kıyıda uluslararası liman kurulması planlanmaktadır. Yer seçiminde aranan özellik sorulmaktadır. Buna göre hangi özellik aranır?

Liman kurulacak yer seçimi

• A) Kıyının çok sığ olması
• B) Kıyının dalgalara tümüyle açık olması
• C) Ardında hiç yerleşme bulunmaması
• D) Doğal korunaklı koy, yeterli derinlik ve gelişmiş ard bölge bağlantısı
• E) Ulaşım bağlantısının bulunmaması

Doğru cevap: D — Uluslararası liman için doğal korunaklı bir koy, büyük gemilere yetecek derinlik ve ard bölgeye güçlü ulaşım bağlantısı aranır.

1. Gemilerin güvenle yanaşıp yük boşaltabilmesi için dalgalardan ve fırtınadan korunan bir koy gerekir.
2. Büyük konteyner ve tanker gemileri derin su ister; sığ kıyıda karaya oturur.
3. Limana gelen yük iç bölgelere dağıtılacağı için kara ve demir yolu bağlantısı olan, üretim ve tüketimi güçlü bir ard bölge gerekir.
4. Denetleyelim: korunaklılık, derinlik ve ard bölge birlikte sağlanıyor ✓ — liman işlevini ancak böyle görür.

17. Bozulabilir ve değerli bir ürün uzak bir ülkeye ulaştırılacaktır. Uygun ulaşım türü aranmaktadır. Buna göre hangi tür seçilir?

Hava yolu taşımacılığı

• A) Deniz yolu
• B) Demir yolu
• C) Boru hattı
• D) Kara yolu
• E) Hava yolu

Doğru cevap: E — Bozulabilir ve değerli ürün için süre kritik olduğundan en hızlı ulaşım türü olan hava yolu seçilir.

1. Ürün bozulabilir: yolda geçen her gün kalitesini düşürür, yani hız belirleyicidir.
2. Ürün değerli: taşıma ücreti ürünün değerine göre küçük kalır, yüksek maliyet karşılanabilir.
3. Deniz ve demir yolu ucuz ama yavaştır; kara yolu uzak ülkeler için hem yavaş hem sınırlıdır; boru hattı ise yalnız akışkan taşır.
4. Denetleyelim: hız gereği + maliyeti kaldırabilen değer ✓ — hava yolu.

18. Bir ülke iki büyük ekonomik bölge arasındaki yollar üzerinde bulunmaktadır. Bu konumun sağladığı üstünlük sorulmaktadır. Buna göre ülke ne kazanır?

Transit ülke konumu

• A) Geçiş ve taşımacılık gelirleri ile ticari önem
• B) Deprem riskinin azalması
• C) Yağışın artması
• D) Yüz ölçümünün büyümesi
• E) Nüfusunun kendiliğinden azalması

Doğru cevap: A — İki büyük ekonomik bölge arasında yer alan transit ülke, geçiş ve taşımacılık gelirleri ile ticari ve siyasi önem kazanır.

1. İki ekonomik bölge arasındaki yük ve yolcu akışı bu ülkenin topraklarından, limanlarından ya da boru hatlarından geçiyor.
2. Geçen her akış liman, gümrük, lojistik, taşımacılık ve geçiş ücreti biçiminde gelir yaratır.
3. Ayrıca ülke bu ticaretin güvenliği için vazgeçilmez olduğundan uluslararası ilişkilerde söz sahibi olur.
4. Denetleyelim: kazanım konumdan doğan ekonomik ve siyasi bir kazançtır ✓.

19. Bir bölgede kara, demir ve deniz yolunun kesiştiği noktada lojistik merkez kurulmaktadır. Kuruluş yerinin bu şekilde seçilmesinin nedeni aranmaktadır. Buna göre neden nedir?

Lojistik merkez

• A) Arazi ucuz olduğu için
• B) Farklı ulaşım türleri arasında yük aktarımını kolaylaştırmak için
• C) Nüfus az olduğu için
• D) Yağış çok olduğu için
• E) Turizmi geliştirmek için

Doğru cevap: B — Lojistik merkez, farklı ulaşım türleri arasında yük aktarımını kolaylaştırmak için kara, demir ve deniz yolunun kesiştiği noktada kurulur.

1. Bir yük çoğu zaman yolculuğunun bir kısmını gemiyle, bir kısmını trenle, son kısmını kamyonla yapar.
2. Her aktarım yükleme, boşaltma, depolama ve bekleme demektir; bunlar zaman ve maliyet yaratır.
3. Üç ulaşım türü aynı noktada buluşursa yük kısa mesafede bir araçtan ötekine geçer; kayıp en aza iner.
4. Denetleyelim: yer seçimini ulaşım türlerinin kesişmesi belirliyor ✓ — amaç aktarımı kolaylaştırmak.

20. Göç veren bir dağ köyünde yayla ve doğa turizmi geliştirilmektedir. Bu uygulamanın kırsal alana etkisi sorulmaktadır. Buna göre beklenen sonuç nedir?

Kırsal alanda turizm

• A) Göçün hızlanması
• B) Tarımın tümüyle bitmesi
• C) Yerinde gelir olanağı doğarak göçün yavaşlaması
• D) Nüfusun tamamen yok olması
• E) Ulaşımın kapanması

Doğru cevap: C — Yayla ve doğa turizmi köyde yerinde gelir ve iş olanağı yaratır; bu da göç etme gerekçesini zayıflatarak göçü yavaşlatır.

1. Dağ köyünden göçün başlıca nedeni yetersiz gelir ve iş olanağıdır.
2. Turizm pansiyon işletmeciliği, rehberlik, yerel ürün satışı ve el sanatları gibi yeni gelir kapıları açar.
3. Köyde kalarak geçimini sağlayabilen kişi için kente gitmenin getirdiği maliyete katlanmaya daha az gerek kalır.
4. Denetleyelim: yeni gelir kaynağı → göç nedeninin zayıflaması → yavaşlayan göç ✓.