Afetler ve Sürdürülebilir Çevre

1. Tabloda erozyonu etkileyen etkenler verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Boş bırakılan yere ne gelmelidir?

• A) Azaltır
• B) Artırır
• C) Etkilemez
• D) İkiye katlar
• E) Belirsizdir

Doğru cevap: A — Eğimin azalması erozyonu azaltır; eğim düştükçe yüzeyde akan suyun hızı ve taşıma gücü düşer.

1. Dolu satır: bitki örtüsünün yok olması → erozyonu artırır, çünkü toprağı tutan kök ve yağmuru kesen yaprak ortadan kalkar.
2. Boş satırdaki etken eğim. Eğim ne kadar fazlaysa yüzeyde akan su o kadar hızlanır ve daha çok toprak sürükler.
3. Eğim azalınca ilişki ters döner: su yavaşlar, taşıma gücü düşer, sürüklediği toprak azalır. Sonuç: erozyon azalır.
4. Denetleyelim: düz ovalarda toprak kalın, dik yamaçlarda ince olur; çünkü düz alanda su toprağı daha az taşır ✓.

2. Tabloda erozyon türleri verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki eksik bölüm nasıl tamamlanmalıdır?

• A) Yağışlı ve ormanlık alanlar
• B) Kurak, düz ve bitki örtüsünden yoksun alanlar
• C) Eğimli ve nemli alanlar
• D) Bataklık alanlar
• E) Buzul alanları

Doğru cevap: B — Rüzgâr erozyonu kurak, düz ve bitki örtüsünden yoksun alanlarda etkilidir.

1. Dolu satır: su erozyonu → eğimli ve yağışlı alanlar. Aşındıran güç akan su olduğu için yağış ve eğim gerekir.
2. Rüzgâr erozyonunda aşındıran güç rüzgârdır; rüzgâr ancak kuru ve gevşek toprak tanelerini kaldırabilir. Nemli toprak taneleri birbirine yapışır, uçmaz.
3. Bitki örtüsü rüzgârı keser ve toprağı tutar; düz ve açık alanda ise rüzgâr engelsiz eser. Üç koşul birleşir: kurak, düz, örtüsüz.
4. Denetleyelim: Konya Ovası’nın Karapınar çevresi bu koşulları taşır ve rüzgâr erozyonunun en çok görüldüğü yerlerdendir ✓.

3. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre erozyonun ikinci bir zararı hangisidir?

• A) Eğimin artması
• B) Yağışın azalması
• C) Baraj göllerinin dolarak ömrünü yitirmesi
• D) Toprağın kalınlaşması
• E) Verimin yükselmesi

Doğru cevap: C — Erozyonun ikinci zararı, taşınan malzemenin birikmesiyle baraj göllerinin dolarak ömrünü yitirmesidir.

1. Şemanın ilk iki basamağı birinci zararı veriyor: üst toprak taşınır ve verim düşer. Bu zarar tarlanın bulunduğu yerde olur.
2. Üçüncü basamak zararın başka bir yere taşındığını gösteriyor: taşınan malzeme baraj gölünde birikir.
3. Göl tabanında biriken mil ve kum suyun kapladığı hacmi azaltır; zamanla gölde su tutulamaz, elektrik ve sulama işlevi zayıflar, baraj ömrünü yitirir.
4. Denetleyelim: erozyon hem tarlada verimi düşürür hem de akış aşağıdaki barajı doldurur; ikinci zarar budur ✓.

4. Tabloda iki kavram karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Boş bırakılan yere hangi ifade yazılmalıdır?

• A) Yağışın artması
• B) Toprakta tuz birikmesi
• C) Toprağın kalınlaşması
• D) Kurak ve yarı kurak alanlarda toprağın verimini yitirip çöl koşullarına yaklaşması
• E) Bitki örtüsünün gürleşmesi

Doğru cevap: D — Çölleşme, kurak ve yarı kurak alanlarda toprağın verimini yitirip çöl koşullarına yaklaşmasıdır.

1. Dolu satır: çoraklaşma → toprakta tuz birikerek verimin düşmesi. Tek bir sürece, tuzlanmaya dayanıyor.
2. Çölleşme daha geniş bir bozulmadır: kuraklık, aşırı otlatma, bitki örtüsünün yok olması ve erozyon birlikte toprağın üretkenliğini tüketir.
3. Bu süreç en çok kurak ve yarı kurak alanlarda görülür ve sonunda arazi çöl koşullarına benzer. Boşluğa gelen tanım budur.
4. Denetleyelim: çoraklaşma çölleşmeye katkıda bulunabilir ama çölleşme tuzlanmayla sınırlı değildir ✓.

5. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre bu sorunu önlemenin yolu hangisidir?

• A) Buharlaşmayı artırmak
• B) Sulamayı artırmak
• C) Drenajı kaldırmak
• D) Toprağı sürmemek
• E) Drenaj sistemi kurup sulamayı ölçülü yapmak

Doğru cevap: E — Sorunu önlemenin yolu drenaj sistemi kurup sulamayı ölçülü yapmaktır; böylece taban suyu yükselmez ve tuz yüzeye taşınmaz.

1. Şemanın başı iki nedeni veriyor: arazide drenaj yok ve sulama aşırı.
2. Fazla su toprağa sızar ve uzaklaştırılamadığı için taban suyu yükselir. Taban suyu yüzeye yaklaşınca buharlaşan su içindeki tuzu yüzeyde bırakır: çoraklaşma.
3. Önlem nedenleri ortadan kaldırmalı: drenajla fazla su uzaklaştırılır, ölçülü sulamayla da toprağa gereğinden çok su verilmez.
4. Denetleyelim: taban suyu derinde kalırsa buharlaşma tuzu yüzeye taşıyamaz ✓.

6. Yukarıda tanımı verilen uygulama hangisidir?

• A) Drenaj
• B) Sulama
• C) Teraslama
• D) Gübreleme
• E) Nadas

Doğru cevap: A — Tarım arazisindeki fazla suyun kanal ya da gömülü borularla kontrollü biçimde uzaklaştırılmasına drenaj denir.

1. Tanımdaki işlemin yönü: su araziye verilmiyor, araziden uzaklaştırılıyor.
2. Kullanılan araçlar: açık kanallar ya da toprağa gömülü delikli borular. Böylece fazla su toplanıp araziden dışarı akıtılır.
3. Bu uygulama taban suyunun yükselmesini ve bataklaşmayı önler; adı drenajdır.
4. Denetleyelim: tuzlanma tehlikesi olan sulanan ovalarda drenaj kanalları açılması tam bu amaca hizmet eder ✓.

7. Tabloda iki mera karşılaştırılmıştır. Bu tabloya göre B merasında beklenen sonuç hangisidir?

• A) Örtünün gürleşmesi
• B) Örtü zayıfladığı için erozyon ve verim kaybının artması
• C) Erozyonun azalması
• D) Verimin artması
• E) Değişim olmaması

Doğru cevap: B — B merasında bitki örtüsü zayıfladığı için erozyon ve verim kaybı artar.

1. A merası: hayvan sayısı kapasiteye uygun, bitki örtüsü sürekli. Otlanan bitki yeniden büyüyebiliyor.
2. B merası: hayvan sayısı kapasitenin üstünde, bitki örtüsü seyrekleşmiş. Bitki, yeniden büyümeye fırsat bulamadan otlanıyor (aşırı otlatma).
3. Seyrekleşen örtü toprağı yağmura ve rüzgâra karşı koruyamaz; hayvanların çiğnemesi de toprağı gevşetir. Toprak taşınır, mera verimi daha da düşer.
4. Denetleyelim: örtü azaldıkça erozyon artar, erozyon arttıkça örtü daha zor yeşerir; kısır döngü B merasında başlamış ✓.

8. Kartlarda toprak korumaya yönelik uygulamalar verilmiştir. Bu uygulamaların ortak mantığı hangisidir?

• A) Toprağı örtüsüz bırakmak
• B) Suyu hızlandırmak
• C) Yüzeydeki suyun hızını kesip toprağı örtülü tutmak
• D) Eğimi artırmak
• E) Bitkiyi kaldırmak

Doğru cevap: C — Teraslama, eğime dik sürüm, ağaçlandırma ve anız bırakmanın ortak mantığı, yüzeydeki suyun hızını kesip toprağı örtülü tutmaktır.

1. Teraslama yamacı basamaklara böler; her basamak düzdür, su hızlanamaz.
2. Eğime dik sürüm, sürüm çizgilerini akışa set gibi dizer; su her izde durur ve toprağa sızar.
3. Ağaçlandırma ve anız bırakma toprağın üstünü örter: yağmur damlası doğrudan çarpmaz, kökler ve sap artıkları toprağı tutar.
4. Denetleyelim: ilk ikisi suyun hızını, son ikisi toprağın çıplaklığını hedefliyor; ikisi birlikte erozyonun iki nedenini ortadan kaldırır ✓.

9. Tabloda miras türleri örneklendirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğa hangi ifade gelmelidir?

• A) Kanyonlar
• B) Mağaralar
• C) Travertenler
• D) Tarihî kentler, höyükler, anıtsal yapılar
• E) Fay hatları

Doğru cevap: D — Kültürel mirasa örnek tarihî kentler, höyükler ve anıtsal yapılardır; bunlar insan eliyle oluşmuş ve tarihî değer taşıyan varlıklardır.

1. Dolu satırdaki örnekler: peribacaları, travertenler, mağaralar. Hepsi doğal süreçlerle oluşmuş, yani doğal miras.
2. Kültürel miras ise insanın yarattığı, geçmiş toplumlardan kalan eserlerdir.
3. Seçenekler içinde insan eseri olan tek grup tarihî kentler, höyükler ve anıtsal yapılardır; Göbeklitepe, Efes ya da Safranbolu evleri bu türe örnektir.
4. Denetleyelim: kanyon ve fay hattı doğa ürünüdür; tarihî kent insan ürünüdür ✓.

10. Kartlarda miras alanlarını tehdit eden etkenler verilmiştir. Bu etkenlerin ortak yönü hangisidir?

• A) Hepsinin jeolojik olması
• B) Hepsinin doğal olması
• C) Hepsinin önlenemez olması
• D) Hepsinin iklimle ilgili olması
• E) Hepsinin insan kaynaklı ve önlenebilir olması

Doğru cevap: E — Aşırı ziyaretçi, denetimsiz yapılaşma, hava kirliliği ve bakımsızlığın ortak yönü, hepsinin insan kaynaklı ve önlenebilir olmasıdır.

1. Kartları kaynağına göre inceleyelim: aşırı ziyaretçi ve denetimsiz yapılaşma doğrudan insan etkinliğidir.
2. Hava kirliliği sanayi, trafik ve ısınmadan doğar; bakımsızlık ise bakım yapılmaması kararıdır. İkisi de insana bağlıdır.
3. Tehdit insan kararlarından doğuyorsa, farklı kararlarla azaltılabilir: kota, imar denetimi, emisyon sınırı, düzenli bakım.
4. Denetleyelim: deprem ya da sel gibi doğal bir tehdit kartlarda yok; dördü de insanın müdahale edebileceği etkenler ✓.

11. Yukarıdaki durumda alınması gereken önlem hangisidir?

• A) Güzergâhı, türün yaşam alanını bozmayacak biçimde değiştirmek
• B) Bitkiyi tümüyle sökmek
• C) Yolu vadi içinden geçirmek
• D) Bitkiyi görmezden gelmek
• E) Vadiyi kapatmak

Doğru cevap: A — Güzergâh, türün yaşam alanını bozmayacak biçimde değiştirilmelidir; endemik türün tek yaşam alanı kaybolursa tür yeryüzünden silinir.

1. Endemik tür, dünyada yalnız belirli bir alanda doğal olarak yetişen türdür. Soruda bu alan tek bir vadi.
2. Yol vadiden geçerse yaşam alanı parçalanır ya da yok olur; türün gidebileceği başka bir yer olmadığı için kayıp geri dönüşsüzdür.
3. Yol başka bir güzergâhtan da geçebilir, ama tür başka bir yerde yetişemez. Esnek olan yolu değiştirmek en akılcı önlemdir.
4. Denetleyelim: güzergâh değişirse hem yol yapılır hem tür korunur; iki ihtiyaç birlikte karşılanır ✓.

12. Relikt bitki topluluklarının korunmasının bilimsel bakımdan önemi hangisidir?

• A) Hızlı büyümeleri
• B) Geçmiş iklim koşullarına ilişkin canlı kanıt oluşturmaları
• C) Ekonomik değerlerinin yüksekliği
• D) Kolay yetiştirilmeleri
• E) Yaygın olmaları

Doğru cevap: B — Relikt bitki toplulukları, geçmiş iklim koşullarına ilişkin canlı kanıt oluşturdukları için bilimsel bakımdan önemlidir.

1. Relikt (kalıntı) tür, geçmişte geniş alana yayılmışken iklim değişince yalnız uygun koşulların sürdüğü küçük alanlarda kalan türdür.
2. Bu türler bugünkü genel iklime uymaz; varlıkları o bölgede bir zamanlar farklı bir iklimin hüküm sürdüğünü gösterir.
3. Bilim insanları bu toplulukları inceleyerek geçmiş iklimi ve bitki örtüsünün değişimini yeniden kurar. Bu yüzden relikt topluluk, yaşayan bir iklim belgesidir.
4. Denetleyelim: Köyceğiz çevresindeki sığla ormanları, geçmiş jeolojik dönemlerden kalıp bugün çok dar bir alana sıkışmış bir topluluktur ✓.

13. Tabloda çevre politikası araçları verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloya göre eksik bilgi hangi seçenektedir?

• A) Üretimi durdurmak
• B) Kirleteni cezalandırmak
• C) Temiz teknolojiye geçeni destekleyerek yönlendirmek
• D) Vergiyi artırmak
• E) Denetimi kaldırmak

Doğru cevap: C — Teşvik, temiz teknolojiye geçeni destekleyerek yönlendiren bir politika aracıdır.

1. Dolu satır: kirleten öder ilkesi → zararın maliyetini kirletene yükler. Bu araç cezalandırarak, istenmeyen davranışı pahalı kılarak işler.
2. Teşvik ise ters yönden çalışır: istenen davranışı ödüllendirerek ucuz ve cazip kılar.
3. Çevre politikasında istenen davranış temiz teknolojiye geçiştir; vergi indirimi, hibe ya da düşük faizli kredi bu geçişi destekler.
4. Denetleyelim: tablo, "sopa" ile "havuç" gibi birbirini tamamlayan iki aracı yan yana koyuyor ✓.

14. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Bu sürecin adı hangisidir?

• A) Havza planlaması
• B) Kentsel dönüşüm
• C) Arazi toplulaştırma
• D) Çevresel etki değerlendirmesi
• E) İmar planı

Doğru cevap: D — Projenin olası çevresel etkilerinin önceden incelenip önlemlerin belirlendiği ve sonra karar verildiği sürece çevresel etki değerlendirmesi (ÇED) denir.

1. Şemanın sırasına bakalım: proje önerilir → olası çevresel etkiler incelenir → önlemler belirlenir → karar verilir.
2. Kritik nokta: inceleme proje uygulanmadan ÖNCE yapılıyor ve kararı etkiliyor. Amaç zarar oluşmadan önlemektir.
3. Bir yatırımın çevreye olası etkisini önceden inceleyip önlem belirleyen bu yasal sürecin adı çevresel etki değerlendirmesidir.
4. Denetleyelim: baraj, maden ya da termik santral gibi büyük projeler başlamadan önce ÇED raporu hazırlanır ✓.

15. Tabloda çevresel organizasyonlar ölçeklerine göre verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Boş bırakılan bölüm nasıl doldurulmalıdır?

• A) Bir okulun boyanması
• B) Bir sokağın süpürülmesi
• C) Bir derenin temizlenmesi
• D) Bir bahçenin sulanması
• E) Ülkeler arası ortak çevre sözleşmelerinin hazırlanması

Doğru cevap: E — Uluslararası kuruluşa uygun çalışma, ülkeler arası ortak çevre sözleşmelerinin hazırlanmasıdır.

1. Dolu satır: yerel dernek → bir derenin temizlenmesi. Çalışmanın ölçeği kuruluşun ölçeğiyle aynı: yerel.
2. Uluslararası kuruluşun ölçeği birden çok ülkedir; öyleyse çalışması da sınırları aşan bir iş olmalıdır.
3. Hava kirliliği, iklim değişikliği, deniz kirliliği gibi sorunlar sınır tanımaz; bunlar için ülkeleri bağlayan ortak sözleşmeler hazırlamak uluslararası kuruluşların işidir.
4. Denetleyelim: seçeneklerde ülkeler arası ölçekte olan tek çalışma sözleşme hazırlamaktır ✓.

16. Tabloda iki proje karşılaştırılmıştır. Bu tabloya göre yapılabilecek en uygun çıkarım hangisidir?

• A) Yerel halkın katılımının korumayı kalıcı kıldığı
• B) Katılımın etkisiz olduğu
• C) Dış desteğin yeterli olduğu
• D) İki projenin aynı olduğu
• E) Korumanın imkânsız olduğu

Doğru cevap: A — Yerel halkın katılımı korumayı kalıcı kılar; katılımın olduğu A projesi sürdürülebilir olmuş, olmayan B projesi destek bitince durmuştur.

1. Tabloda iki proje tek ölçütte ayrılıyor: yerel halkın katılımı.
2. A projesi → katılım var → sürdürülebilir oldu. B projesi → katılım yok → destek bitince durdu.
3. Dış destek geçicidir; bittiğinde projeyi sürdürecek birinin kalması gerekir. Projeyi sahiplenen yerel halk, desteğin ardından da korumayı devam ettirir.
4. Denetleyelim: katılım ile kalıcılık aynı yönde değişiyor; var → sürdü, yok → durdu ✓.

17. Tabloda iklim değişikliğinin tarımsal sonuçları verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğu tamamlayan seçenek hangisidir?

• A) Sulama ihtiyacının bitmesi
• B) Toprak kaybı ve taşkın riskinin artması
• C) Erozyonun durması
• D) Verimin kesin artması
• E) Yağışın etkisiz kalması

Doğru cevap: B — Sağanak yağışların şiddetlenmesinin tarımdaki sonucu, toprak kaybı ve taşkın riskinin artmasıdır.

1. Dolu satır: yaz kuraklığının uzaması → sulama ihtiyacının artması. Değişim ile tarımsal sonuç arasında doğrudan bir bağ var.
2. Sağanak, kısa sürede çok yağış demektir. Toprağın suyu emme hızı sınırlıdır; fazla su sızamaz ve yüzeyde akar.
3. Yüzeyde hızla akan su üst toprağı sürükler (erozyon), dere yataklarını taşırır (taşkın). Tarla hem toprağını hem ürününü kaybedebilir.
4. Denetleyelim: toplam yağış aynı kalsa bile yağış kısa sürede düşerse toprağa daha az yarar, yüzeyde daha çok zarar verir ✓.

18. Tabloda iklim politikası yaklaşımları verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloya göre eksik bırakılan bilgi hangisidir?

• A) Enerjiyi artırmak
• B) Salımı düşürmek
• C) Kaçınılmaz değişimin zararlarına karşı hazırlıklı olmak
• D) Ölçümü bırakmak
• E) Yağışı artırmak

Doğru cevap: C — Uyumun amacı, kaçınılmaz değişimin zararlarına karşı hazırlıklı olmaktır.

1. Dolu satır: azaltım → sera gazı salımını düşürmek. Bu, sorunun kaynağına yönelik bir yaklaşımdır.
2. Ancak atmosferdeki sera gazları uzun süre kalır; salım bugün düşse bile değişimin bir bölümü artık kaçınılmazdır.
3. Uyum bu gerçekleşmiş ve gerçekleşecek etkilere hazırlanmaktır: kuraklığa dayanıklı tohum, taşkın setleri, sıcak dalgası eylem planı gibi.
4. Denetleyelim: azaltım nedeni, uyum sonucu hedefler; iki yaklaşım birbirini tamamlar ✓.

19. Yukarıdaki çıkarımda yapılan hata hangisidir?

• A) Erozyonu tanımlayamamak
• B) Ağaçlandırmayı görememek
• C) Bölgeyi bulamamak
• D) Yeni dikilen fidanların koruma sağlaması için gereken süreyi hesaba katmamak
• E) Fidanı sayamamak

Doğru cevap: D — Çıkarımdaki hata, yeni dikilen fidanların koruma sağlaması için gereken süreyi hesaba katmamaktır.

1. Veri: bölgede ağaçlandırma yapılmış. Sonuç: erozyon tamamen bitmiş.
2. Ağaçlandırmanın toprağı koruması köklerin toprağı tutması ve dal-yaprak örtüsünün yağmuru kesmesiyle olur.
3. Yeni dikilen fidanın kökleri kısa, dal-yaprak örtüsü küçüktür; bu işlevleri üstlenecek boya ulaşması yıllar alır. O süre boyunca toprak kısmen açıktır.
4. Denetleyelim: "yapıldı" ile "sonuç verdi" arasında zaman farkı var; çıkarım bu farkı atlıyor ✓.

20. Kartlarda bu temada işlenen üç temel düşünce verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?

• A) Koruma gereksizdir.
• B) Toprak kaybı geri döndürülebilir.
• C) Miras kırılgan değildir.
• D) Politikanın etkisi yoktur.
• E) Doğal ve kültürel varlıkların korunması, geri dönüşü olmayan kayıpları önleyen politikalarla mümkündür.

Doğru cevap: E — En kapsayıcı sonuç: doğal ve kültürel varlıkların korunması, geri dönüşü olmayan kayıpları önleyen politikalarla mümkündür.

1. Birinci kart: toprak kaybı geri dönmez → erozyon, çölleşme, çoraklaşma.
2. İkinci kart: miras kırılgandır → endemik ve relikt türler, doğal ve kültürel miras alanları.
3. Üçüncü kart: politika davranışı yönlendirir → kirleten öder, teşvik, ÇED. Kapsayıcı sonuç, kayıp ve kırılganlık karşısında politikanın koruyucu rolünü birleştirmelidir.
4. Denetleyelim: seçilen yargı geri dönüşsüz kaybı, doğal ve kültürel varlıkları ve politikayı birlikte anıyor ✓.