Çevresel Organizasyonlar ve Anlaşmalar

1. Yukarıdaki gözlem, çevre sorunlarının çözümünde uluslararası iş birliğinin neden gerekli olduğunu açıklamaktadır. Bu gerekliliğin temel nedeni nedir?

• A) Çevre sorunlarının siyasi sınırları tanımaması; etkilerin kaynağın dışına taşması
• B) Ülkelerin birbirine benzemesi
• C) Anlaşmaların ucuz olması
• D) Ülkelerin aynı iklimde olması
• E) Sorunların yerel kalması

Doğru cevap: A — Uluslararası iş birliği gerekir çünkü çevre sorunları siyasi sınırları tanımaz; etkileri kaynağın dışına taşar.

1. Gözlemdeki iki örneğin ortak yanını bulalım: sera gazı da nehir kirliliği de bırakıldığı noktada kalmıyor, taşınıyor.
2. Taşıyan şey doğal ortamın kendisidir. Atmosfer ve akarsu, siyasi sınırlara göre değil fiziksel yasalara göre hareket eder.
3. Bunun sonucu şudur: kirliliğin bedelini ödeyen ülke ile kirliliği üreten ülke farklı olabilir. Aşağı havzadaki ülke ne kadar önlem alırsa alsın, yukarı havzadan gelen kirliliği durduramaz.
4. Denetleyelim: sorunun sınırı doğal sınırsa çözümün yetkisi de ulusal sınırı aşmalı ✓ — bu yüzden ortak kural gerekir.

2. Tabloda uluslararası çevre anlaşmalarının konuları verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan konu hangisidir?

• A) Ormanların korunması
• B) Denizlerin taranması
• C) Uluslararası öneme sahip sulak alanların korunması
• D) Madenlerin işletilmesi
• E) Kentleşmenin planlanması

Doğru cevap: C — Ramsar Sözleşmesi’nin konusu uluslararası öneme sahip sulak alanların korunmasıdır.

1. Tablodaki kurgu şu: her satırda bir anlaşma ve onun konu aldığı çevre sorunu var. Paris Anlaşması iklim, Montreal Protokolü ozon konusunu alıyor.
2. Öyleyse boşluğa gelecek olan da Ramsar Sözleşmesi’nin konusudur; yani belirli bir ekosistem türünün korunması.
3. Ramsar Sözleşmesi 1971’de İran’ın Ramsar kentinde kabul edildi ve göl, bataklık, delta, sazlık gibi sulak alanların korunmasını konu alır. Türkiye de tarafıdır; Kuş Cenneti, Seyfe Gölü ve Sultan Sazlığı gibi alanlar bu kapsamdadır.
4. Denetleyelim: seçeneklerden yalnız biri belirli bir ekosistem türünü adlandırıyor ✓ — sulak alanlar.

3. Ozon tabakasını incelten maddelerin kullanımını kaldıran anlaşmanın çevre politikaları açısından örnek gösterilmesinin nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Anlaşmanın kısa olması
• B) Anlaşmanın bağlayıcı olmaması
• C) Anlaşmanın ucuz olması
• D) Ozonun önemsiz olması
• E) Neredeyse tüm ülkelerce uygulanması ve ozon tabakasında ölçülebilir iyileşme sağlaması

Doğru cevap: E — Montreal Protokolü örnek gösterilir çünkü neredeyse bütün ülkelerce uygulanmış ve ozon tabakasında ölçülebilir bir iyileşme sağlamıştır.

1. Bir çevre anlaşmasının başarısı iki ölçüte bakılarak değerlendirilir: kaç ülkenin uyguladığı ve göstergede ölçülebilir bir değişim olup olmadığı.
2. Ozon anlaşması birinci ölçütte olağanüstüdür: taraf sayısı evrensele yakındır, yani kuralın dışında kalıp avantaj sağlayan ülke neredeyse kalmamıştır.
3. İkinci ölçütte de sonuç vardır: ozon incelten maddelerin üretimi kademeli olarak kaldırılmış, ozon tabakasındaki incelme yavaşlayarak iyileşmeye geçmiştir. Yasaklanan maddelerin yerine geçebilecek alternatiflerin bulunması bu hızı kolaylaştırdı.
4. Denetleyelim: hem katılım hem sonuç var ✓ — anlaşma bilimsel bulgunun küresel politikaya dönüştüğü ender örneklerden biridir.

4. İklim anlaşmalarında ülkelere farklı sorumluluklar verilmesinin gerekçesi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Ülkelerin büyüklüğü
• B) Sanayileşmiş ülkelerin geçmiş salımlardaki payının daha büyük olması; gelişmekte olan ülkelerin kalkınma hakkının gözetilmesi
• C) Ülkelerin nüfusu
• D) Ülkelerin iklimi
• E) Sorumlulukların rastgele verilmesi

Doğru cevap: B — Atmosferdeki karbondioksitin büyük bölümü yüzyıllık sanayileşmenin ürünüdür. "Ortak ama farklılaştırılmış sorumluluk" ilkesi, tarihsel payı ve kalkınma gereksinimini birlikte gözetir.

1. Geçmiş salımlarda paylar eşit değildir.
2. Kalkınma gereksinimi de gözetilir.
3. Sorumluluklar farklılaştırılır.

5. Tabloda çevre alanında çalışan kuruluş türleri verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan işlev hangisidir?

• A) Yasa çıkarmak
• B) Sınır belirlemek
• C) Vergi toplamak
• D) Kamuoyu oluşturmak, izleme yapmak ve karar vericileri etkilemek
• E) Ordu kurmak

Doğru cevap: D — Sivil toplum kuruluşlarının işlevi kamuoyu oluşturmak, izleme yapmak ve karar vericileri etkilemektir.

1. Tablonun üst satırı ölçütü veriyor: devletlerarası kuruluşlar ortak kural belirler, izler ve raporlar. Yani kamusal yetkiyle çalışırlar.
2. Sivil toplum kuruluşlarının ise yasa çıkarma, vergi toplama, sınır belirleme ya da ordu kurma yetkisi yoktur; bunların hepsi devlet egemenliğine bağlı yetkilerdir.
3. Geriye kalan güç bilgi ve görünürlüktür: araştırma yapar, ölçüm yayımlar, uygulamaları sahada izler ve bulgularıyla kamuoyu oluşturarak karar vericiler üzerinde baskı kurar.
4. Denetleyelim: dört seçenek kamusal yetki istiyor, biri istemiyor ✓ — boşluğa gelecek işlev bu sonuncusudur.

6. Bazı çevre anlaşmalarının beklenen sonucu vermemesinin başlıca nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Anlaşmaların yanlış olması
• B) Bilimsel verinin bulunmaması
• C) Denetim ve yaptırım düzeneklerinin zayıf kalması; taraf ülkelerin taahhütlerini yerine getirmemesi
• D) Ülkelerin katılmaması
• E) Sorunların çözülmüş olması

Doğru cevap: C — Bazı çevre anlaşmalarının sonuç vermemesinin başlıca nedeni denetim ve yaptırım düzeneklerinin zayıf kalması, tarafların taahhütlerini yerine getirmemesidir.

1. Çevre anlaşmalarının çoğu ülkelerin gönüllü taahhüdüne dayanır: ülke bir hedef bildirir ve onu tutmayı üstlenir.
2. Uluslararası hukukta bu taahhüdü zorla uygulatacak bir üst otorite yoktur. Yaptırım genellikle raporlama, kınama ve itibar kaybıyla sınırlıdır.
3. Taahhüdü tutmamanın bedeli düşük kaldığında, azaltımın maliyetinden kaçınmak ülke için kısa vadede daha kârlı görünür. Metin imzalanır ama saha değişmez.
4. Denetleyelim: anlaşma metinleri doğru, bilimsel veri de var; eksik olan uygulamayı güvenceye alan düzenek ✓ — sorun burada.

7. Tabloda ortak miras türleri verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan örnek hangisidir?

• A) Efes, Truva ve Göbeklitepe gibi arkeolojik alanlar
• B) Akarsu havzaları
• C) Deniz akıntıları
• D) Rüzgâr yönleri
• E) İklim kuşakları

Doğru cevap: A — Kültürel miras insan eliyle oluşturulmuş değerleri kapsar. Bazı alanlar hem doğal hem kültürel değer taşır ve "karma miras" olarak listelenir; Pamukkale-Hierapolis buna örnektir.

1. Doğal miras doğa kaynaklıdır.
2. Kültürel miras insan eliyle oluşmuştur.
3. Arkeolojik alanlar bu gruptadır.

8. Tabloda ortak mirasa yönelik tehditler verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan etki hangisidir?

• A) Alanın güzelleşmesi
• B) Kazıların hızlanması
• C) Turist sayısının azalması
• D) Alanın çevresiyle birlikte taşıdığı bütünlüğün ve siluetin bozulması
• E) Hiçbir etki

Doğru cevap: D — Yapılaşma baskısının etkisi, alanın çevresiyle birlikte taşıdığı bütünlüğün ve siluetin bozulmasıdır.

1. Tablodaki mantığı okuyalım: her tehdit, mirasın belirli bir niteliğine zarar veriyor. Denetimsiz turizm fiziksel dokuyu aşındırıyor, kaçak kazı bilimsel değeri yok ediyor.
2. Yapılaşma baskısı ise çoğu zaman yapının kendisine dokunmaz; yakın çevresini değiştirir.
3. Oysa bir tarihî yapı yalnız kendisiyle değil, içinde durduğu çevreyle anlam taşır. Yanına dikilen yüksek bloklar yapının siluetini, ölçek ilişkisini ve çevresiyle kurduğu bağlamı geri döndürülemez biçimde bozar.
4. Denetleyelim: her tehdide bir zarar türü düşüyordu; yapılaşmanın zarar verdiği şey bağlam ve bütünlük ✓ — boşluğa gelecek ifade budur.

9. Kaçak kazının yalnız eser kaybı değil bilgi kaybı da sayılmasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Eserlerin değersiz olması
• B) Kazının pahalı olması
• C) Kazının yavaş olması
• D) Eserlerin ağır olması
• E) Buluntunun bulunduğu katman ve konumun tarihlendirme ile yorum için zorunlu olması; bu bilginin kazıyla birlikte yok olması

Doğru cevap: E — Kaçak kazı bilgi kaybıdır çünkü buluntunun katmanı ve konumu tarihlendirme ile yorum için zorunludur; bu bilgi kazıyla birlikte yok olur.

1. Arkeolojik kazı, eseri topraktan çıkarma işi değil; eserin hangi katmanda, hangi derinlikte, hangi buluntularla birlikte durduğunu kayda geçirme işidir.
2. Katman sırası eseri tarihlendirir: altta kalan daha eskidir. Yanındaki buluntular ise onun ne amaçla kullanıldığını, hangi kültüre ait olduğunu gösterir.
3. Kaçak kazıda eser bu bağlamdan koparılarak alınır ve katman düzeni tahrip edilir. Eser bulunsa bile artık nereye ve ne zamana ait olduğu güvenle söylenemez.
4. Denetleyelim: kayıp yalnız nesne değil, nesnenin anlattığı bilgi ✓ — üstelik bu bilgi bir daha üretilemez.

10. Bir tarihî alanda ziyaretçi sayısının sınırlandırılması ve belirli güzergâhların belirlenmesi uygulamasının amacı sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Turizmi engellemek
• B) Alanın taşıma kapasitesini aşmadan ziyarete açık kalmasını sağlamak; fiziksel aşınmayı sınırlamak
• C) Gelir azaltmak
• D) Ziyaretçiyi cezalandırmak
• E) Kazıyı hızlandırmak

Doğru cevap: B — Ziyaretçi sayısının sınırlandırılması ve güzergâh belirlenmesi, alanın taşıma kapasitesi aşılmadan ziyarete açık kalmasını sağlar.

1. Her ziyaret alanda fiziksel bir iz bırakır: taş yüzeyler aşınır, zemin sıkışır, nem ve sıcaklık değişir.
2. Alanın kalıcı zarar görmeden kaldırabileceği bir yoğunluk vardır; buna taşıma kapasitesi denir. Kapasite aşıldığında aşınma alanın kendini onarma hızının üstüne çıkar.
3. Sayı sınırı bu yoğunluğu doğrudan denetler; güzergâh belirlemek ise baskıyı dayanıklı hatlar üzerinde toplayıp duyarlı bölümleri korur.
4. Denetleyelim: alan kapatılmıyor ama yıpranmıyor da ✓ — uygulama korumayla kullanımı aynı anda sürdürüyor.

11. Yukarıda anlatılan soruna yönelik en kapsamlı çözüm önerisi hangisidir?

• A) Gölü kapatmak
• B) Turizmi yasaklamak
• C) Yosunları toplamak
• D) Balık salmak
• E) Havzada gübre kullanımını denetlemek, arıtma altyapısını güçlendirmek ve çiftçiye danışmanlık vererek uygulamayı izlemek

Doğru cevap: E — En kapsamlı çözüm, havzada gübre kullanımını denetlemek, arıtma altyapısını güçlendirmek ve çiftçiye danışmanlık vererek uygulamayı izlemektir.

1. Önce nedeni belirleyelim: havzadan göle taşınan fazla azot ve fosfor yosunları aşırı çoğaltıyor. Ölen yosunlar ayrışırken oksijen tükeniyor, balıklar bu yüzden ölüyor.
2. Demek ki sorunun kaynağı gölün içinde değil, havzadaki besin maddesi girişinde. Göle yönelik her müdahale belirtiyi giderir, nedeni sürdürür.
3. Kalıcı çözüm girişi kesmelidir: gübre kullanımının denetlenmesi, atık suyun arıtılması ve çiftçinin doğru dozu uygulayabilmesi için danışmanlık. İzleme ise önlemin işleyip işlemediğini ölçer.
4. Denetleyelim: bulduğumuz yol nedene yöneliyor ve etkisi ölçülebiliyor ✓ — bu yüzden en kapsamlı seçenektir.

12. Bir çevre sorununa geliştirilen çözüm önerisinin uygulanabilir sayılabilmesi için taşıması gereken özellikler sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Yalnız ucuz olması
• B) Yalnız yerel olması
• C) Yalnız hızlı olması
• D) Sorunun kaynağına yönelmesi, teknik ve ekonomik olarak gerçekleştirilebilir olması ve etkisinin ölçülebilmesi
• E) Yalnız yasal olması

Doğru cevap: D — Bir çözüm önerisi ancak sorunun kaynağına yönelirse, teknik ve ekonomik olarak gerçekleştirilebilirse ve etkisi ölçülebilirse uygulanabilir sayılır.

1. Birinci ölçüt kaynağa yönelme: belirtiyi gideren öneri sorunu ertelemekten başka bir şey yapmaz, maliyeti her yıl yeniden doğar.
2. İkinci ölçüt gerçekleştirilebilirlik: gerekli teknoloji yoksa ya da maliyet karşılanamıyorsa öneri ne kadar doğru olursa olsun kâğıtta kalır.
3. Üçüncü ölçüt ölçülebilirlik: etkisi ölçülemeyen bir önlemin işe yarayıp yaramadığı bilinemez, yanlışsa düzeltilemez.
4. Denetleyelim: üç ölçütten biri eksik olsa öneri ya yetersiz ya uygulanamaz ya da denetlenemez olurdu ✓ — bu yüzden üçü birlikte aranır.

13. Koruma projelerinde yerel halkın sürece katılmasının önemli sayılmasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Halkın kalabalık olması
• B) Alanı gündelik olarak kullanan ve koruyacak olanın yerel halk olması; katılım olmadan kararların uygulanamaması
• C) Halkın uzman olması
• D) Halkın maliyeti düşürmesi
• E) Katılımın zorunlu olması

Doğru cevap: B — Yerel halkın katılımı önemlidir çünkü alanı gündelik olarak kullanan ve koruyacak olan onlardır; katılım olmadan kararlar uygulanamaz.

1. Bir koruma kararı yılın birkaç günü değil, her gün geçerlidir. Alanda her gün bulunan ise yerel halktır: çiftçi, balıkçı, arıcı, esnaf.
2. Karar bu insanların geçim kaynağını dışlayarak alınırsa, denetim görevlisinin bulunmadığı her an kural işlemez hâle gelir. Sınırlı sayıdaki denetim kadrosu bu açığı kapatamaz.
3. Katılım ise iki şey sağlar: yerel bilgi karara girer ve halk kararı kendi yararıyla uyumlu gördüğü için sahiplenir. Sahiplenilen kural denetim olmadan da sürer.
4. Denetleyelim: koruma sürekli olmak zorundaysa onu sürekli kılacak olan yerinde yaşayanlardır ✓ — katılımın gerekçesi budur.

14. Çevresel anlaşmaların etkileri hakkında bilgi toplarken kullanılacak kaynakların taşıması gereken özellik sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Resmî raporlara ve ölçüme dayanması, güncel olması ve kaynağının denetlenebilmesi
• B) Kısa olması
• C) Popüler olması
• D) Görselinin çok olması
• E) Kolay bulunması

Doğru cevap: A — Kullanılacak kaynak resmî raporlara ve ölçüme dayanmalı, güncel olmalı ve kaynağı denetlenebilmelidir.

1. Anlaşmaların etkisi bir görüş konusu değil, bir ölçüm konusudur: salım miktarı, üretim rakamı, derişim değeri.
2. Bu nedenle kaynak ölçüme dayanmalıdır. Taraf ülkelerin resmî raporları ile bağımsız izleme kuruluşlarının verileri karşılaştırıldığında daha güvenilir bir tablo çıkar.
3. Güncellik gerekir çünkü rakamlar her yıl değişir; eski bir veriyle bugünkü etki değerlendirilemez. Kaynağın denetlenebilir olması ise başkasının aynı sonuca ulaşabilmesini sağlar.
4. Denetleyelim: üç ölçüt de bilginin doğruluğunu sınıyor ✓ — diğer seçenekler ise yalnız kullanım kolaylığından söz ediyor.

15. Grafikte bir uluslararası anlaşmanın yürürlüğe girmesinden sonra ozon tabakasını incelten maddelerin üretimi verilmiştir. Grafiğe göre yapılabilecek doğru yorum hangisidir?

• A) Anlaşma etkisiz kalmıştır
• B) Üretim artmıştır
• C) Üretim düzenli olarak azalmış; anlaşma ölçülebilir bir sonuç üretmiştir
• D) Değişiklik yoktur
• E) Grafik yatay bir doğrudur

Doğru cevap: C — Grafikte üretim yıllar boyunca düzenli olarak azalmıştır; anlaşma ölçülebilir bir sonuç üretmiştir.

1. Grafiği okuyalım: başlangıçta zararlı madde üretimi yaklaşık 18 düzeyinde. Onuncu yılda 13, yirminci yılda 7, otuzuncu yılda 3 değerine iniyor.
2. Değerler yalnız düşmüyor, kesintisiz düşüyor: hiçbir aralıkta yükselme ya da yatay seyir yok. Çizgi baştan sona aşağı doğru.
3. Bu düşüş anlaşmanın yürürlüğe girmesinden sonraki dönemi kapsıyor. Yani taahhütler yalnız imzalanmakla kalmamış, üretim rakamına yansımış.
4. Denetleyelim: otuz yılda 18’den 3’e inen bir eğri ✓ — bu, politikanın sahada karşılık bulduğunu gösteren ölçülebilir bir sonuçtur.

16. Tabloda farklı gelişmişlik düzeyindeki ülkelerin çevre sorunları karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan ifade hangisidir?

• A) Aynı sorunlar
• B) Denetimsiz sanayileşme, altyapı yetersizliği, doğal kaynakların hızlı tüketimi
• C) Sorun bulunmaması
• D) Yalnız gürültü
• E) Yalnız görüntü kirliliği

Doğru cevap: B — Gelişmekte olan ülkelerin öncelikli çevre sorunu denetimsiz sanayileşme, altyapı yetersizliği ve doğal kaynakların hızlı tüketimidir.

1. Tablo bir karşılaştırma kuruyor: gelişmiş ülkelerde sorunun kaynağı yüksek tüketim, atık ve salım olarak verilmiş.
2. Öyleyse boşluğa gelecek ifade FARKLI bir kaynağı göstermeli; yoksa tablonun karşılaştırma işlevi anlamsız kalırdı.
3. Gelişmekte olan ülkelerde belirleyici olan tüketim düzeyi değil, hızlı sanayileşmenin denetimsiz yürümesidir: filtresiz baca, arıtmasız atık su, yetersiz katı atık altyapısı ve kaynakların gelir için hızla tüketilmesi.
4. Denetleyelim: iki satır aynı sorunu değil, aynı sorunun iki farklı kaynağını anlatıyor ✓ — bu fark çevre politikalarının da farklılaşmasını gerektirir.

17. Türkiye’nin taraf olduğu çevre anlaşmalarının iç mevzuata yansıtılmasının gerekli olmasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Anlaşmaların kısa olması
• B) Taahhüdün yeterli olması
• C) Anlaşmaların gereksiz olması
• D) Mevzuatın değişmemesi
• E) Uluslararası taahhüdün uygulanabilmesi için ulusal düzeyde kural, denetim ve yaptırım oluşturulması gerekmesi

Doğru cevap: E — Uluslararası taahhüdün uygulanabilmesi için ulusal düzeyde kural, denetim ve yaptırım oluşturulması gerektiğinden anlaşmalar iç mevzuata yansıtılır.

1. Uluslararası bir anlaşma devletler arasında bir hedef belirler: şu tarihe kadar şu oranda azaltım, şu maddenin kullanımdan kaldırılması.
2. Ancak sahada üretim yapan bir fabrikayı ya da atık veren bir tesisi bağlayan şey anlaşma metni değil, o ülkenin yürürlükteki yasası ve yönetmeliğidir.
3. Bu nedenle taahhüt iç hukuka aktarılır: ölçüt sayıya dökülür, denetimden sorumlu kurum belirlenir, uymayana uygulanacak yaptırım tanımlanır. Ancak bundan sonra hedef uygulanabilir hâle gelir.
4. Denetleyelim: hedefi koyan uluslararası metin, uygulayan ulusal kurum ✓ — arada mevzuat köprüsü olmazsa taahhüt sahada karşılık bulmaz.

18. Küresel çevre sorunlarında bireysel davranışların rolü değerlendirilmektedir. Doğru değerlendirme hangisidir?

• A) Bireysel davranış tümüyle etkisizdir
• B) Yalnız bireysel davranış yeterlidir
• C) Tek başına yeterli değildir; ama tüketim tercihleri üretim biçimini, oluşan duyarlılık ise politikaları etkiler
• D) Politikalar gereksizdir
• E) Sorunlar çözülemez

Doğru cevap: C — Bireysel davranış tek başına yeterli değildir; ancak tüketim tercihleri üretim biçimini, oluşan duyarlılık ise politikaları etkiler.

1. İki uç değerlendirmeyi eleyelim. Bir kişinin doğrudan etkisi küresel ölçekte çok küçüktür, yani yalnız bireysel davranış yeterli değildir.
2. Ama "tümüyle etkisizdir" demek de yanlıştır, çünkü birey tek başına değil bir talep kitlesinin parçası olarak davranır.
3. Talep yön değiştirdiğinde üretim de değişir: geri dönüştürülebilir ambalaja, düşük tüketimli ürüne ya da toplu taşımaya yönelen talep üretici kararlarını dönüştürür. Toplumsal duyarlılık ise seçmen baskısı olarak politikaların önünü açar.
4. Denetleyelim: bireysel ve yapısal önlemler birbirinin yerine geçmiyor, birbirini besliyor ✓ — dengeli değerlendirme budur.

19. Doğal ve kültürel mirasa yönelik tehditleri ortadan kaldırmak için hangi uygulamaların önceliklendirilmesi gerektiği tartışılmaktadır. En uygun yaklaşım hangisidir?

• A) Rastgele seçim yapmak
• B) En kolay olanı seçmek
• C) En ucuz olanı seçmek
• D) Tehditleri aciliyet ve geri döndürülemezlik ölçütüne göre sıralayıp önce geri dönüşü olmayan kayıpları önlemek
• E) Hiçbir şey yapmamak

Doğru cevap: D — Tehditler aciliyet ve geri döndürülemezlik ölçütüne göre sıralanmalı, önce geri dönüşü olmayan kayıplar önlenmelidir.

1. Koruma için ayrılan bütçe, uzman ve zaman sınırlıdır. Her tehdide aynı anda aynı güçle karşılık verilemeyeceğine göre bir öncelik ölçütü gerekir.
2. Ölçütü belirleyen soru şudur: bu kayıp sonradan telafi edilebilir mi? Kirlenen bir su kütlesi zamanla temizlenebilir, aşınan bir patika onarılabilir.
3. Ama yok edilen bir arkeolojik katman, yıkılan bir yapı ya da tükenen bir tür geri gelmez. Geri dönüşü olmayan kayıp ertelendiğinde seçenek tümüyle ortadan kalkar.
4. Denetleyelim: telafi edilebilir sorun sonraya bırakılabilir, edilemeyen bırakılamaz ✓ — öncelik ölçütü bu ayrımdan doğar.

20. Bir ülkede çevre yasaları güçlü olmasına karşın kirlilik göstergelerinde iyileşme görülmemektedir. Bu durumun en olası nedeni nedir?

• A) Denetim ve yaptırımın yetersiz kalması; yasanın uygulamaya geçirilememesi
• B) Yasaların gereksiz olması
• C) Kirliliğin ölçülememesi
• D) Ülkenin küçük olması
• E) Yasaların yeni olması

Doğru cevap: A — Yasalar güçlü olduğu hâlde göstergelerin düzelmemesinin en olası nedeni denetim ve yaptırımın yetersiz kalması, yasanın uygulamaya geçirilememesidir.

1. Soruda yasa metninin güçlü olduğu zaten verilmiş. Öyleyse eksik olan şey kuralın kendisi değil, kural ile saha arasındaki bağdır.
2. Bu bağı üç şey kurar: ölçüm altyapısı, denetim kadrosu ve caydırıcı yaptırım. Kirleten tesis ölçülmüyorsa yakalanmaz, yakalansa bile ceza düşükse kirletmeyi sürdürmek ona daha ucuza gelir.
3. Bu koşullarda yasa metni yürürlükte kalır ama davranışı değiştirmez; göstergeler de bu yüzden yerinde sayar.
4. Denetleyelim: soruda söylenene göre metin var, eksik olan uygulama ✓ — en olası neden denetim ve yaptırım boşluğudur.

21. Çevre sorunları sınır tanımadığı için uluslararası iş birliği gerektirir; anlaşmaların başarısı denetime ve ulusal mevzuata yansımasına bağlıdır. Bu bilgiye dayanarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

• A) Ramsar Sözleşmesi sulak alanları konu alır.
• B) Kaçak kazı bilgi kaybına yol açar.
• C) Bir ülke tek başına aldığı önlemlerle küresel iklim değişikliğini durdurabilir.
• D) Ülkelerin sorumlulukları farklılaştırılabilir.
• E) Yerel halkın katılımı korumayı sürdürülebilir kılar.

Doğru cevap: C — Verilen bilgiye dayanarak bir ülkenin tek başına aldığı önlemlerle küresel iklim değişikliğini durdurabileceği söylenemez.

1. Soru "söylenemez" diyor; yani bilgiyle çelişen ya da bilginin desteklemediği yargıyı arıyoruz.
2. Verilen bilginin ilk cümlesi açık: çevre sorunları sınır tanımadığı için uluslararası iş birliği gerekir. Bu cümle tek ülkenin yeterliliğini doğrudan reddediyor.
3. Fiziksel karşılığı da aynı yönde: sera gazları atmosferde karışır ve küresel bir birikim oluşturur. Bir ülkenin azaltımı kendi payını düşürür, küresel derişimi tek başına belirlemez.
4. Denetleyelim: diğer seçenekler konu bilgisiyle uyumlu, yalnız biri "iş birliği gerekir" ilkesiyle çelişiyor ✓ — söylenemeyecek olan odur.