Doğal Sistemler ve Süreçler

1. Kartlarda bir oluşumda rol alan etkenler verilmiştir. Bu etkenlerin birlikte belirlediği hangisidir?

• A) Toprağın oluşumu ve özellikleri
• B) Deprem şiddeti
• C) Yağış rejimi
• D) Nüfus yoğunluğu
• E) Kayaç döngüsü

Doğru cevap: A — Ana kaya, iklim, canlılar, topoğrafya ve zaman birlikte toprağın oluşumunu ve özelliklerini belirler.

1. Kartları görevlerine göre okuyalım: ana kaya toprağın ham maddesini verir, iklim sıcaklık ve nemle ayrışmanın hızını belirler.
2. Canlılar organik madde ekler ve toprağı karıştırır; topoğrafya eğim yoluyla malzemenin yerinde kalıp kalmayacağını belirler.
3. Zaman ise bütün bu süreçlerin işlemesi için gereken süredir. Beşinin birlikte işlediği oluşum toprağın oluşumudur.
4. Denetleyelim: deprem şiddetinde canlıların, kayaç döngüsünde organik maddenin payı yoktur; beş etkeni birden gerektiren tek oluşum topraktır ✓.

2. Tabloda ana kaya ile toprak ilişkilendirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Eksik bırakılan bölüm hangisidir?

• A) Kireççe zengin
• B) Kum oranı yüksek, gevşek yapılı
• C) Tuzlu ve killi
• D) Kömürce zengin
• E) Tamamen killi

Doğru cevap: B — Granitin ayrışmasından kum oranı yüksek, gevşek yapılı toprak oluşur; geriye dayanıklı kuvars taneleri kalır.

1. Toprağın özelliği büyük ölçüde ana kayanın bileşimine bağlıdır: tablodaki kireç taşı, kireççe zengin toprak veriyor.
2. Granit başlıca kuvars, feldispat ve mika minerallerinden oluşur.
3. Ayrışma sırasında feldispat ve mika bozulur, kuvars ise çok dayanıklı olduğu için tane hâlinde kalır; bu taneler toprağı kumlu ve gevşek yapar.
4. Denetleyelim: kireççe zenginlik kireç taşına, kömür organik tortullara özgüdür; granitin mineral bileşimi kumlu toprağı işaret ediyor ✓.

3. Tabloda eğim ile toprak kalınlığı karşılaştırılmıştır. Bu ilişkinin nedeni hangisidir?

• A) Vadide ayrışmanın olmaması
• B) Dik yamaçta ayrışmanın olmaması
• C) Dik yamaçta ayrışan malzemenin taşınıp düz alanda birikmesi
• D) Eğimin toprakla ilgisiz olması
• E) Yağışın vadide olmaması

Doğru cevap: C — Dik yamaçta ayrışan malzeme yerinde kalamayıp aşağı taşınır ve düz vadi tabanında birikerek kalın toprak oluşturur.

1. Tabloda eğim arttıkça toprak incelirken, eğim azaldıkça kalınlaşıyor.
2. Ayrışma dik yamaçta da olur; ama eğim fazla olduğu için oluşan malzeme yağış suyu ve yer çekimiyle aşağı sürüklenir.
3. Sürüklenen malzeme eğimin azaldığı vadi tabanında durur ve üst üste birikir; toprak orada kalınlaşır.
4. Denetleyelim: yamaçtan eksilen malzeme vadiye eklendiği için bir yerde ince, öteki yerde kalın toprak görülüyor ✓.

4. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre toprak için söylenebilecek en uygun yargı hangisidir?

• A) Bitkiye ihtiyaç duymaz.
• B) Kısa sürede oluşur.
• C) Hızla yenilenir.
• D) Oluşumu çok uzun süre alan, hızla yenilenemeyen bir varlıktır.
• E) Ayrışmadan oluşur.

Doğru cevap: D — Toprak, oluşumu çok uzun süre alan ve hızla yenilenemeyen bir varlıktır.

1. Şemadaki basamaklar: çıplak kaya ayrışmaya başlar → ilk bitkiler yerleşir → organik madde birikir → olgun toprak oluşur.
2. Her basamak bir öncekinin tamamlanmasını bekler: bitki ancak ayrışmış malzemeye, organik madde ancak bitki yaşadıktan sonra birikir.
3. Bu zincirin tamamlanması yüzlerce hatta binlerce yıl sürer; birkaç santimetrelik verimli toprak bile yüzyıllar içinde oluşur.
4. Denetleyelim: oluşumu bu kadar uzun süren bir varlık aşınma ya da yapılaşmayla kaybedilirse insan ömrü içinde yerine konamaz ✓.

5. Tabloda toprak katmanları verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki eksik bölüm nasıl tamamlanmalıdır?

• A) Yüzey döküntüsü
• B) Organik maddece zengin toprak
• C) Yıkanmış kil katmanı
• D) Bitki kökleri
• E) Az ayrışmış ana kaya parçaları

Doğru cevap: E — C horizonu, büyük ölçüde ayrışmamış ana kaya parçalarından oluşan katmandır.

1. Toprak profili yukarıdan aşağıya A, B, C horizonları ve ana kaya diye sıralanır.
2. A horizonu en üstte, organik maddece zengin; ayrışma ve canlı etkisi en fazla burada.
3. Derine inildikçe hava, su ve canlıların etkisi azalır; bu yüzden ana kayanın hemen üstündeki C horizonunda ayrışma yarım kalmış, iri kaya parçaları bulunur.
4. Denetleyelim: C horizonunun altında sağlam ana kaya, üstünde B horizonu var; "az ayrışmış" nitelemesi bu ara konuma uyuyor ✓.

6. Tabloda bitki örtüleri ve koşulları eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Boş bırakılan yere hangi ifade yazılmalıdır?

• A) Yıllık yağışın az, sıcaklık farkının yüksek olduğu karasal koşullar
• B) Bol yağışlı ve ılıman koşullar
• C) Sürekli donlu koşullar
• D) Ekvatoral nemli koşullar
• E) Muson yağışlı koşullar

Doğru cevap: A — Bozkır, yıllık yağışın az ve sıcaklık farkının yüksek olduğu karasal koşulların otsu bitki örtüsüdür.

1. Tablodaki örnek: maki, yazı sıcak ve kurak, kışı ılık ve yağışlı Akdeniz ikliminin bitki örtüsü.
2. Bozkır ağaç yetişmeyen, ilkbaharda yeşerip yaz kuraklığında sararan otlardan oluşur; bu, ağaca yetecek nemin bulunmadığını gösterir.
3. Az yağış, sıcak yaz ve soğuk kışla yüksek sıcaklık farkı karasal iklimin özelliğidir; İç Anadolu bunun örneğidir.
4. Denetleyelim: bol yağışlı, ekvatoral ya da muson koşullarında orman gelişirdi; ağaçsız otsu örtü yalnız az yağışlı karasal koşula uyuyor ✓.

7. Tabloda aynı dağın iki yamacı karşılaştırılmıştır. Bu farkın nedeni hangisidir?

• A) Yükselti farkı
• B) Güneş ışığı alma süresine bağlı nem farkı
• C) Toprak farkı olmaması
• D) Enlem farkı
• E) Ana kaya farkı

Doğru cevap: B — Aynı dağın iki yamacındaki bitki farkı, güneş alma süresine bağlı nem farkından kaynaklanır.

1. İki yamaç aynı dağda, yani enlem, yükselti ve genel iklim aynı; değişen tek şey bakı.
2. Kuzey yarım kürede güneye bakan yamaç gün boyu daha çok güneş alır; sıcaklık yükselir, buharlaşma artar, toprak kurur.
3. Kuzeye bakan yamaç gölgede kaldığı için buharlaşma azdır ve toprak nemini korur; nem isteyen türler burada gür orman oluşturur.
4. Denetleyelim: güneşli yamaçta seyrek kuru orman, gölgeli yamaçta nemli gür orman; neden-sonuç yönü tutarlı ✓.

8. Kartlarda bir dağ yamacında aşağıdan yukarıya doğru bitki kuşakları sıralanmıştır. Bu sıralamanın nedeni hangisidir?

• A) Toprağın kalınlaşması
• B) Yükseldikçe sıcaklığın artması
• C) Yükseldikçe sıcaklığın düşmesi ve nemin değişmesi
• D) Yağışın azalması
• E) Eğimin azalması

Doğru cevap: C — Bitki kuşaklarının sıralanmasının nedeni yükseldikçe sıcaklığın düşmesi ve nem koşullarının değişmesidir.

1. Kuşakları sırayla okuyalım: en altta sıcak ve kurak yaza uyan maki, üstünde kızılçam, daha yukarıda soğuğa dayanıklı karaçam ve göknar, en üstte ağaç yetişmeyen alpin çayır.
2. Yükseldikçe sıcaklık ortalama her 100 m’de yaklaşık 0,5 °C düşer; yağış ve nem koşulları da değişir.
3. Her tür kendi sıcaklık ve nem aralığında yaşar; bu yüzden türler yamaç boyunca kuşaklar hâlinde dizilir.
4. Denetleyelim: en üstteki alpin çayır ağacın yetişemeyeceği kadar soğuk koşulların örtüsüdür; sıcaklığın yükseldikçe düştüğüyle uyumlu ✓.

9. Yukarıda tanımı verilen tür hangisidir?

• A) İstilacı tür
• B) Relikt tür
• C) Kültür bitkisi
• D) Endemik tür
• E) Yaygın tür

Doğru cevap: D — Yalnızca belirli bir bölgede doğal olarak yetişen, dünyanın başka yerinde doğal bulunmayan türe endemik tür denir.

1. Tanımın anahtar ifadesi dağılışın sınırlı olması: tür yalnız belirli bir bölgede doğal olarak yetişiyor.
2. İkinci ifade bu sınırlılığı kesinleştiriyor: dünyanın başka hiçbir yerinde doğal olarak bulunmuyor.
3. Doğal yayılışı tek bir bölgeyle sınırlı türlere endemik tür denir; Kaz Dağları’na özgü Kazdağı göknarı buna bir örnektir.
4. Denetleyelim: tanımda zaman ya da kökenden söz edilmiyor, yalnız yere bağlılık var; bu, endemik türün ölçütüdür ✓.

10. Tabloda iki kavram karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloya göre eksik bilgi hangi seçenektedir?

• A) İstilacı tür
• B) Yalnızca bir bölgede yetişen tür
• C) Yeni gelen tür
• D) Kültüre alınmış tür
• E) Geçmiş iklim koşullarından kalan, bugünkü koşullarla uyuşmayan tür

Doğru cevap: E — Relikt bitki, geçmiş iklim koşullarından kalan ve bugünkü koşullarla uyuşmayan türdür.

1. Tablodaki endemik bitki tanımı dağılışla ilgili: yalnız belirli bir bölgede yetişiyor.
2. Relikt kavramı ise zamanla ilgilidir; sözcük "kalıntı" anlamına gelir.
3. Geçmişte daha geniş alana yayılmış bir tür, iklim değişince yalnız uygun koşulların sürdüğü küçük alanlarda kalır; bu türler bugünkü genel iklimle uyuşmaz.
4. Denetleyelim: bir tür hem endemik hem relikt olabilir, çünkü biri yer, öteki zaman ölçütüdür; tablo bu iki ölçütü ayırıyor ✓.

11. Yukarıdaki gözlem hangi sonuca kanıt oluşturur?

• A) Bölgenin geçmişte daha nemli bir iklime sahip olduğuna
• B) Bölgenin hiç değişmediğine
• C) Ağacın yeni dikildiğine
• D) Vadide yağış olmadığına
• E) Türün istilacı olduğuna

Doğru cevap: A — Kurak bölgede nem isteyen bir türün sürmesi, bölgenin geçmişte daha nemli bir iklime sahip olduğuna kanıttır.

1. Türün isteği: nemli iklim. Bölgenin bugünkü iklimi: kurak. İkisi uyuşmuyor.
2. Tür bu bölgeye yakın zamanda dikilmiş değilse, bir zamanlar bölgede yaşamasına izin veren koşullar vardı demektir.
3. İklim kuraklaşınca tür geriledi ve yalnız nemi koruyan küçük vadide tutunabildi; bu, relikt bir türün tipik durumudur.
4. Denetleyelim: tür bugünkü koşulla açıklanamıyor, geçmiş nemli iklimle açıklanabiliyor; kanıt bu sonuca işaret ediyor ✓.

12. Kartlarda bir ağacın taşıdığı özellikler verilmiştir. Bu özellikleri taşıyan ağaçlara ne ad verilir?

• A) Endemik ağaç
• B) Anıt ağaç
• C) Relikt ağaç
• D) Kültür bitkisi
• E) İstilacı tür

Doğru cevap: B — Çok ileri yaşı, olağan dışı boyutu ya da tarihî-kültürel değeri olan ağaçlara anıt ağaç denir.

1. Kartlardaki üç özellik: çok ileri yaş, olağan dışı boyut, tarihî ya da kültürel değer.
2. Üçü de ağacın türüyle değil, o ağacın kendisiyle ilgilidir; yani özel olan tür değil, tek tek o birey.
3. Bu nitelikleri taşıyan ve bu yüzden koruma altına alınan ağaçlara anıt ağaç denir; Türkiye’de yaşı yüzlerce yıla varan çınarlar, porsuklar bu gruba girer.
4. Denetleyelim: endemik ve relikt kavramları türün dağılışını ve geçmişini anlatır; kartlar ise tek bir ağacın özelliklerini sayıyor ✓.

13. Kartlarda Türkiye'nin doğal özellikleri verilmiştir. Bu özelliklerin ortaya çıkardığı sonuç hangisidir?

• A) Endemik türün bulunmaması
• B) Tür çeşitliliğinin düşük olması
• C) Bitki tür çeşitliliğinin ve endemik tür sayısının yüksek olması
• D) İklimin tek tip olması
• E) Yükseltinin etkisiz olması

Doğru cevap: C — Farklı iklimler, geniş yükselti aralığı ve geçiş konumu Türkiye’de bitki tür çeşitliliğini ve endemik tür sayısını yükseltir.

1. Üç farklı iklim bölgesi, farklı sıcaklık ve yağış koşullarına uyan farklı türler demektir.
2. Deniz kıyısından yüksek dağlara uzanan yükselti aralığı, kısa mesafede birçok farklı yaşam ortamı yaratır.
3. Kıtalar arası geçiş konumu Avrupa, Asya ve Akdeniz kökenli türleri bir araya getirir; dağlarla birbirinden ayrılan alanlarda yalnız oraya özgü endemik türler gelişir.
4. Denetleyelim: üç etkenin üçü de yaşam ortamı sayısını artırıyor; çok ortam çok tür demektir ✓.

14. Şemada bir sürecin basamakları verilmiştir. Şemaya göre koruma çalışmalarında gözetilmesi gereken hangisidir?

• A) Çeşitliliğin azaltılması
• B) Alanların daha çok bölünmesi
• C) Popülasyonların ayrılması
• D) Yaşam alanlarını birbirine bağlayan koridorların korunması
• E) Koruma yapılmaması

Doğru cevap: D — Koruma çalışmalarında parçalanmış yaşam alanlarını birbirine bağlayan koridorların korunması gözetilmelidir.

1. Şemadaki zincir: yaşam alanı parçalanır → popülasyonlar birbirinden kopar → genetik çeşitlilik azalır.
2. Kopan küçük popülasyonlarda bireyler hep aynı küçük grupla çiftleşir; hastalıklara ve değişime uyum gücü azalır.
3. Alanlar arasında orman şeridi, geçit gibi koridorlar korunursa hayvanlar ve tohumlar alanlar arasında geçebilir; popülasyonlar yeniden karışır.
4. Denetleyelim: koridor zincirin ikinci halkasını, yani kopmayı engelliyor; kopma olmazsa genetik çeşitlilik korunur ✓.

15. Yukarıdaki olayın nedeni hangisidir?

• A) Türün beslenmemesi
• B) Gölün kuruması
• C) Yerli türlerin çoğalması
• D) Suyun ısınmaması
• E) Gelen türün doğal düşmanının bulunmaması ve rekabette üstün gelmesi

Doğru cevap: E — Dışarıdan getirilen balık doğal düşmanı bulunmadığı ve rekabette üstün geldiği için hızla çoğalıp yerli türleri geriletmiştir.

1. Türün kendi ortamında onu avlayan, hastalık bulaştıran ya da onunla yarışan başka türler vardı; bunlar sayısını dengede tutuyordu.
2. Göle getirilince bu doğal düşmanlar yanında gelmedi; sayısını sınırlayan etken ortadan kalktı ve tür denetimsiz çoğaldı.
3. Çoğalan tür besin ve alan için yerli türlerle yarışır, bazen onların yumurtalarını da yer; yerli türler geriler. Böyle türlere istilacı tür denir.
4. Denetleyelim: olaydaki iki gözlem, hızlı çoğalma ve yerli türlerin azalması, seçilen nedenle birlikte açıklanıyor ✓.

16. Tabloda koruma statüleri verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğa hangi ifade gelmelidir?

• A) Tek bir olağan dışı doğa öğesini korumak
• B) Geniş bir alanı korumak
• C) Tarımı desteklemek
• D) Yerleşmeyi genişletmek
• E) Madenciliği düzenlemek

Doğru cevap: A — Tabiat anıtı statüsünün amacı tek bir olağan dışı doğa öğesini korumaktır.

1. Tablodaki millî park, doğal ve kültürel değerleri geniş bir alan içinde bütün olarak koruyor.
2. Tabiat anıtı ise daha dar kapsamlı bir statüdür; tek bir doğa öğesine verilir.
3. Bu öğe olağan dışı bir kaya oluşumu, mağara, şelale ya da anıt niteliğinde bir ağaç olabilir; peribacaları gibi tek oluşumlar bu statüyle korunabilir.
4. Denetleyelim: millî parkla karşılaştırıldığında ayırt edici fark kapsamdır; geniş alan millî parka, tek öğe tabiat anıtına aittir ✓.

17. Tabloda uygulamalar değerlendirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Boş bırakılan bölüm nasıl doldurulmalıdır?

• A) Azaltır
• B) Artırır
• C) Etkilemez
• D) Toprağı zenginleştirir
• E) Nemi artırır

Doğru cevap: B — Anız yakma toprak kaybını artırır; toprağı örtüsüz bırakır ve organik maddesini yok eder.

1. Tablodaki örnek: teraslama suyun akış hızını keserek toprak kaybını azaltıyor.
2. Anız, hasattan sonra tarlada kalan sap ve köklerdir; yerinde bırakılırsa toprağı yağmur ve rüzgâra karşı örter.
3. Yakıldığında toprak çıplak kalır, organik madde ve canlılar yok olur; toprak tanelerini bir arada tutan yapı zayıflar ve yağmur ile rüzgâr onu kolayca taşır.
4. Denetleyelim: örtüyü ve organik maddeyi yok eden bir uygulama aşınmayı artırmalıdır; tablo boşluğu "artırır" ile tutarlı ✓.

18. Kartlarda ormanların sağladığı yararlar verilmiştir. Bu yararların ortak adı hangisidir?

• A) Doğal afet
• B) Ekonomik sektör
• C) Ekosistem hizmetleri
• D) Biyoçeşitlilik
• E) Kültürel miras

Doğru cevap: C — Ormanın su döngüsünü düzenlemesi, toprağı tutması, karbon depolaması ve yaşam alanı sunması ekosistem hizmetleridir.

1. Kartlardaki yararların hepsi ormanın doğal işleyişinden kendiliğinden doğuyor; insan emeği gerektirmiyor.
2. Aynı yararlar insana da dönüyor: düzenli su kaynağı, erozyonun önlenmesi, iklimin dengelenmesi.
3. Doğal sistemlerin insana sağladığı düzenleyici, destekleyici ve sağlayıcı yararların ortak adı ekosistem hizmetleridir.
4. Denetleyelim: dört kartın her biri "ormanın insana ve doğaya yaptığı iş" sorusuna yanıt veriyor; tanım bunu kapsıyor ✓.

19. Yukarıdaki çıkarımda yapılan hata hangisidir?

• A) Dikimi ölçememek
• B) Ağacı görememek
• C) Bölgeyi bulamamak
• D) Ağaç sayısındaki artışı tür çeşitliliğiyle karıştırmak
• E) Türü adlandıramamak

Doğru cevap: D — Hata, ağaç sayısındaki artışı tür çeşitliliğiyle karıştırmaktır; tek türle yapılan ağaçlandırma çeşitliliği artırmaz.

1. Olaydaki veri: bölgeye tek bir hızlı büyüyen ağaç türü dikilmiş.
2. Bu uygulamayla birey (ağaç) sayısı artar ama tür sayısı artmaz; hepsi aynı türdür.
3. Biyoçeşitlilik ise türlerin, genlerin ve ekosistemlerin çeşitliliğini ölçer; tek türlü dikim yerli türlerin yerini alarak çeşitliliği azaltabilir bile.
4. Denetleyelim: 1.000 ağaç tek türse tür sayısı 1’dir; ağaç sayısı ile tür sayısı farklı ölçütlerdir ✓.

20. Kartlarda bu temada işlenen üç temel düşünce verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?

• A) Doğal sistemler kendini hemen onarır.
• B) Toprak hızla oluşur.
• C) Bitki örtüsü koşullardan bağımsızdır.
• D) Çeşitlilik korunmasa da olur.
• E) Doğal sistemler yavaş kurulur, koşullara bağlıdır ve bu yüzden korunmaları gerekir.

Doğru cevap: E — Doğal sistemler yavaş kurulur, koşullara bağlıdır ve bu yüzden korunmaları gerekir.

1. Birinci kart: toprak yavaş oluşur; kaybı insan ömrü içinde telafi edilemez.
2. İkinci kart: bitki örtüsü koşullara bağlıdır; iklim, yükselti ve bakı değişirse örtü de değişir.
3. Üçüncü kart: çeşitlilik korunmalıdır. İlk iki karttan çıkan sonuç buna gerekçe olur: yavaş kurulan ve koşullara bağlı sistemler kolay bozulur, zor onarılır.
4. Denetleyelim: seçilen yargı üç kartı birlikte kapsıyor; diğer seçeneklerin her biri kartlardan birini doğrudan yalanlıyor ✓.