Ulaşım Sistemleri

1. Tabloda ulaşım sisteminin gelişimini etkileyen etkenler verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan örnek hangisidir?

• A) Nüfus yoğunluğu, ekonomik etkinlik, teknoloji ve sermaye
• B) Yağış rejimi
• C) Yükselti
• D) Deprem kuşağı
• E) Bitki örtüsü

Doğru cevap: A — Doğal etkenler bir güzergâhın maliyetini belirler; beşerî etkenler ise o yatırımın yapılıp yapılmayacağını. Zorlu bir arazi bile yeterli talep ve sermaye varsa tünel ve viyadüklerle aşılabilir.

1. Doğal etkenler güzergâhı zorlaştırır ya da kolaylaştırır.
2. Beşerî etkenler yatırım kararını belirler.
3. Nüfus, ekonomi, teknoloji ve sermaye bu gruptadır.

2. Engebeli arazilerde ulaşım ağının seyrek olmasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Nüfusun fazla olması
• B) Teknolojinin bulunmaması
• C) Tünel, viyadük ve yarma gerektirdiği için yapım maliyetinin çok yükselmesi; ayrıca bu alanlarda nüfusun ve talebin düşük olması
• D) İklimin uygun olması
• E) Ulaşımın gereksiz olması

Doğru cevap: C — Engebeli arazide ağ seyrektir çünkü tünel, viyadük ve yarma gerektiren yapım maliyeti çok yükselir; ayrıca bu alanlarda nüfus ve talep düşüktür.

1. Düz bir arazide yol, zemine oturtularak yapılır. Engebeli arazide ise aynı hat için tünel açmak, vadiyi viyadükle geçmek ya da yamacı yarmak gerekir; kilometre başına maliyet katlanır.
2. Maliyet tek başına belirleyici olsaydı hiçbir dağlık alanda yol bulunmazdı. Oysa yüksek talep bulunan güzergâhlarda bu engel aşılır.
3. Belirleyici olan ikinci etken talebin düşüklüğüdür: engebeli alanlarda nüfus seyrek, yerleşmeler küçük ve dağınıktır, taşınacak yük ve yolcu azdır. Yüksek maliyetli yatırım az kullanıcıya bölününce yapılabilirliği düşer.
4. Denetleyelim: maliyet yüksek, talep düşük ✓ — iki etken aynı yönde çalıştığı için yatırım az yapılır ve ağ seyrek kalır.

3. Tabloda ulaşım türleri karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan üstünlük hangisidir?

• A) En hızlı olması
• B) Küçük yük taşıması
• C) Kapıdan kapıya taşıma
• D) Hat gerektirmemesi
• E) Çok büyük hacimli yükü en düşük birim maliyetle taşıması

Doğru cevap: E — Deniz yolunun üstünlüğü çok büyük hacimli yükü en düşük birim maliyetle taşıyabilmesidir.

1. Tablonun kurgusu her tür için bir üstünlük ve bir sınır veriyor. Deniz yolunun sınırı zaten yazılı: yavaş olması ve liman gerektirmesi.
2. Öyleyse boşluğa gelecek olan, bu sınırlara karşın deniz yolunu vazgeçilmez kılan özelliktir.
3. Bir konteyner gemisi tek seferde on binlerce tonu taşır. Sabit giderler bu devasa yük üzerine dağıldığı için ton başına maliyet diğer türlerin çok altına iner; dünya ticaretinin ağırlıkça büyük bölümünün denizden taşınmasının nedeni budur.
4. Denetleyelim: yavaşlığına karşın hâlâ tercih ediliyorsa üstünlüğü hızda değil maliyette olmalı ✓ — aranan özellik budur.

4. Bir ürünün taşınmasında hangi ulaşım türünün seçileceğini belirleyen ölçütler sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Yalnız mesafe
• B) Ürünün değeri, ağırlığı, bozulabilirliği, aciliyeti ve taşıma maliyeti
• C) Yalnız hız
• D) Yalnız ağırlık
• E) Yalnız mevsim

Doğru cevap: B — Ulaşım türü seçimini ürünün değeri, ağırlığı, bozulabilirliği, aciliyeti ve taşıma maliyeti birlikte belirler.

1. Tek ölçütlü seçeneklerin neden yetersiz kaldığını görelim. Yalnız mesafeye bakılsaydı kısa mesafedeki her yük için aynı tür seçilirdi; oysa aynı mesafede çelik ile kesme çiçek farklı türlerle taşınır.
2. Ürünün değeri ve ağırlığı taşıma maliyetinin ürün fiyatı içindeki payını belirler. Ucuz ve ağır bir yükte navlun fiyatın büyük bölümünü yer; pahalı ve hafif bir yükte önemsiz kalır.
3. Bozulabilirlik ve aciliyet ise süreyi öne çıkarır: ilaç, kesme çiçek ya da taze balık hava yolunun yüksek bedelini haklı çıkarır. Kömür ve tahılda ise süre değil maliyet belirleyicidir, deniz ya da demir yolu seçilir.
4. Denetleyelim: her ölçüt kararın farklı bir yanını belirliyor ✓ — bu yüzden seçim tek ölçütle değil hepsi tartılarak yapılır.

5. Ulaşım ağlarının yerleşmelerin gelişimi üzerindeki etkisi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Etkisi bulunmaması
• B) Yerleşmelerin küçülmesi
• C) Bütün yerleşmelerin eşit büyümesi
• D) Ana güzergâh üzerindeki yerleşmelerin ticaret ve hizmet işleviyle büyümesi; güzergâh dışında kalanların gerilemesi
• E) Ulaşımın yerleşmeyi engellemesi

Doğru cevap: D — Ana güzergâh üzerindeki yerleşmeler ticaret ve hizmet işleviyle büyür, güzergâh dışında kalanlar geriler.

1. Bir yerleşmenin üzerinden geçen yol, ona sürekli bir insan ve yük akımı getirir. Bu akım kendiliğinden bir talep yaratır.
2. Talep işlev doğurur: akaryakıt istasyonu, lokanta, konaklama, tamirhane, toptan ticaret. Bu işlevler iş olanağı yaratır, nüfus çeker ve yerleşme büyür.
3. Akım başka bir güzergâha kaydığında ise süreç tersine döner. Yeni bir otoyolun eski hattı devre dışı bırakması hâlinde eski yol üzerindeki kasabalarda konaklama ve ticaret geriler.
4. Denetleyelim: aynı mekân, değişen tek şey üzerinden geçen akım ✓ — ulaşım ağı yerleşmeleri eşit değil, konumlarına göre farklı etkiler.

6. Ulaşım altyapısının ekonomik faaliyetler üzerindeki etkisi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Üretimi azaltması
• B) Pazarı daraltması
• C) Ürünün pazara ulaşma maliyetini düşürerek üretimi ve yatırımı özendirmesi; pazar alanını genişletmesi
• D) Maliyeti artırması
• E) Etkisinin olmaması

Doğru cevap: C — Ulaşım altyapısı ürünün pazara ulaşma maliyetini düşürerek üretimi ve yatırımı özendirir, pazar alanını genişletir.

1. Bir ürünün satış fiyatı yalnız üretim maliyetinden oluşmaz; taşıma gideri de fiyata eklenir. Pazara ulaşamayan ürünün ekonomik değeri düşüktür.
2. Ulaşım altyapısı geliştikçe taşıma gideri düşer. Böylece daha önce uzaklığı nedeniyle kârsız olan pazarlar erişilebilir hâle gelir.
3. Pazar alanı genişleyince üretici daha çok satabileceğini bilerek üretim ölçeğini büyütür; bölgeye yeni yatırım çekilir, tarımsal ürünlerde ekim deseni bile değişebilir.
4. Denetleyelim: maliyet düşünce pazar genişliyor, pazar genişleyince üretim artıyor ✓ — zincirin başlangıcı ulaşım yatırımıdır.

7. Tabloda Türkiye’de ulaşımın gelişim süreci verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan gelişme hangisidir?

• A) Bölünmüş yol, hızlı tren ve havalimanı yatırımlarının artması
• B) Demir yolunun kaldırılması
• C) Kara yolunun bırakılması
• D) Deniz yolunun kapatılması
• E) Ulaşımın durması

Doğru cevap: A — 2000’li yıllarda öne çıkan gelişme bölünmüş yol, hızlı tren ve havalimanı yatırımlarının artmasıdır.

1. Tablo dönem dönem hangi ulaşım türüne ağırlık verildiğini gösteriyor: Cumhuriyetin ilk yıllarında demir yolu ağının genişletilmesi, 1950 sonrasında kara yolu yatırımlarının hızlanması.
2. Her satırda bir önceki dönemin üstüne eklenen yeni bir yönelim var; boşluğa gelecek olan da 2000’li yılların yönelimi olmalı.
3. Bu dönemde kara yolunda tek şeritli hatlar bölünmüş yola dönüştürüldü, demir yolunda yüksek hızlı tren hatları devreye girdi (Ankara-Eskişehir hattı 2009’da açıldı) ve havalimanı sayısı ile iç hat yolcu sayısı belirgin biçimde arttı.
4. Denetleyelim: diğer seçeneklerin hepsi bir türün bırakılmasını ya da durmasını anlatıyor, yalnız biri yeni yatırımı ✓ — tablonun mantığına uyan odur.

8. Türkiye’nin ulaşım açısından taşıdığı konumsal önemin nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Yalnız yüzölçümü
• B) Yalnız iklimi
• C) Yalnız nüfusu
• D) Asya ile Avrupa arasında köprü konumunda bulunması, boğazlara sahip olması ve enerji hatlarının geçiş güzergâhında yer alması
• E) Yalnız dağlık olması

Doğru cevap: D — Türkiye’nin ulaşım açısından önemi Asya ile Avrupa arasında köprü konumunda bulunmasından, boğazlara sahip olmasından ve enerji hatlarının geçiş güzergâhında yer almasından gelir.

1. Konumun üç ayrı boyutta karşılığı var; üçü de aynı anda geçerli olduğu için önem tek bir nedene indirgenemez.
2. Kara ve demir yolu boyutu: Asya ile Avrupa arasındaki karayolu ve demir yolu bağlantıları Anadolu üzerinden kurulur, Türkiye bu akımın geçiş ülkesidir.
3. Deniz boyutu: İstanbul ve Çanakkale boğazları Karadeniz ile Akdeniz arasındaki tek deniz geçididir. Enerji boyutu: petrol ve doğal gaz boru hatları Hazar ve Orta Doğu kaynaklarını Avrupa pazarına bu güzergâhtan bağlar.
4. Denetleyelim: kara, deniz ve enerji akımlarının üçü de aynı topraklardan geçiyor ✓ — Türkiye’yi geçiş ülkesi yapan budur.

9. Türk boğazlarının deniz ulaşımı açısından önemi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Boğazların geniş olması
• B) Boğazların önemsiz olması
• C) Boğazların kısa olması
• D) Boğazların derin olması
• E) Karadeniz’i açık denizlere bağlayan tek deniz yolu olması; kıyıdaş ülkelerin ticaretinin bu geçitlere bağlı olması

Doğru cevap: E — Türk boğazları Karadeniz’i açık denizlere bağlayan tek deniz yoludur; kıyıdaş ülkelerin deniz ticareti bu geçitlere bağlıdır.

1. Karadeniz kapalı bir denizdir: çevresi karayla kuşatılmıştır ve okyanuslara doğrudan çıkışı yoktur.
2. Tek çıkış İstanbul Boğazı, Marmara Denizi ve Çanakkale Boğazı üzerinden Ege ve Akdeniz’e uzanan hattır. Başka bir deniz yolu seçeneği bulunmaz.
3. Bu nedenle Karadeniz’e kıyısı olan ülkelerin tahıl, petrol ve konteyner taşımacılığı bu geçitlerden geçmek zorundadır. Geçiş rejiminin uluslararası anlaşmayla düzenlenmiş olması da bu zorunluluktan doğar.
4. Denetleyelim: alternatifi olmayan tek bağlantı ✓ — boğazların önemi genişliğinden ya da derinliğinden değil, bu tekliğinden gelir.

10. Konteyner sisteminin dünya taşımacılığını dönüştürmesinin nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Konteynerin ucuz olması
• B) Yükün gemi, tren ve kamyon arasında açılmadan aktarılabilmesi; elleçleme süresinin ve maliyetinin büyük ölçüde düşmesi
• C) Konteynerin küçük olması
• D) Yükün hafiflemesi
• E) Limanların kapanması

Doğru cevap: B — Konteyner sistemi dünya taşımacılığını dönüştürdü çünkü yük gemi, tren ve kamyon arasında açılmadan aktarılabilir hâle geldi; elleçleme süresi ve maliyeti büyük ölçüde düştü.

1. Konteynerden önce yük limanda tek tek boşaltılıp yeniden yükleniyordu. Bu işlem günler sürüyor, çok sayıda işçi gerektiriyor, hasar ve kayıp riski taşıyordu.
2. Konteyner standart ölçülerde bir kutudur. Gemi, vagon ve tırın tümü aynı ölçüye göre tasarlandığı için kutu açılmadan, vinçle bütün hâlinde aktarılır.
3. Böylece günlerce süren elleçleme saatlere indi, iş gücü gereksinimi ve hasar riski azaldı. Ton başına aktarma maliyetinin düşmesi, uzak ülkelerden ürün getirmeyi ekonomik kıldı ve küresel üretim ağlarının kurulmasını olanaklı hâle getirdi.
4. Denetleyelim: dönüşümü yaratan kutunun kendisi değil, türler arasında kurduğu standart ✓ — kazanç süre ve maliyette.

11. Hava yolunun yüksek maliyetine karşın yaygınlaşmasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Maliyetin düşük olması
• B) Diğer türlerin kapanması
• C) Uçakların büyük olması
• D) Havalimanlarının çok olması
• E) Zaman kazancının yolcu ve yüksek değerli ürünlerde maliyeti haklı çıkarması; ayrıca uzak mesafelerde tek gerçekçi seçenek olması

Doğru cevap: E — Hava yolu pahalı olmasına karşın yaygınlaşır çünkü sağladığı zaman kazancı yolcu ve yüksek değerli ürünlerde maliyeti haklı çıkarır; uzak mesafelerde çoğu kez tek gerçekçi seçenektir.

1. Maliyet tek başına değil, kazanılan zamanla birlikte değerlendirilir. Bir yükte ya da yolculukta zamanın parasal karşılığı yüksekse, yüksek navlun ödenebilir hâle gelir.
2. Yolcu tarafında bu açıktır: günlerce sürecek bir kara yolculuğunun yerini birkaç saatlik uçuş alır; kazanılan iş günü bilet farkını karşılar.
3. Yük tarafında ölçüt ürünün değeri ve bozulabilirliğidir. İlaç, elektronik parça ve kesme çiçek gibi pahalı ya da çabuk bozulan ürünlerde taşıma gideri fiyat içinde küçük bir pay tutar. Kıtalar arası yolculukta ise gerçekçi bir alternatif zaten yoktur.
4. Denetleyelim: bedel yüksek ama karşılığında kazanılan zaman da yüksek ✓ — yaygınlaşmanın nedeni bu değiş tokuştur.

12. Grafikte bir ülkede bölünmüş yol uzunluğunun yıllara göre değişimi verilmiştir. Bu gelişmenin beklenen sonuçları hangisidir?

• A) Ulaşımın yavaşlaması
• B) Yerleşmelerin küçülmesi
• C) Maliyetin artması yalnızca
• D) Taşıma sürelerinin kısalması, trafik güvenliğinin artması ve pazar erişiminin genişlemesi
• E) Hiçbir sonuç

Doğru cevap: D — Bölünmüş yol uzunluğunun artması taşıma sürelerini kısaltır, trafik güvenliğini yükseltir ve pazar erişimini genişletir.

1. Grafiği okuyalım: bölünmüş yol uzunluğu başlangıçta 3 düzeyindeyken onuncu yılda 7, yirminci yılda 13, otuzuncu yılda 19 değerine çıkıyor. Artış kesintisiz ve giderek hızlanıyor.
2. Bölünmüş yolda gidiş ve geliş yönleri fiziksel olarak ayrılır. Karşı yönden gelen araçla çarpışma riski ortadan kalktığı için güvenlik belirgin biçimde yükselir.
3. Şerit sayısı arttığı ve sollama güvenli hâle geldiği için ortalama hız da yükselir; aynı mesafe daha kısa sürede alınır. Kısalan süre, daha uzak pazarların ekonomik olarak erişilebilir hâle gelmesi demektir.
4. Denetleyelim: grafikte artan büyüklük yol uzunluğu, sonuçların üçü de bu artışın doğrudan karşılığı ✓ — beklenen sonuç budur.

13. Boru hatlarının petrol ve doğal gaz taşımacılığında tercih edilmesinin nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Boru hatlarının kısa olması
• B) Kesintisiz, güvenli ve düşük birim maliyetli taşıma sağlaması; kurulduktan sonra işletme giderinin düşük olması
• C) Boruların ucuz olması
• D) Petrolün hafif olması
• E) Diğer türlerin bulunmaması

Doğru cevap: B — Boru hatları petrol ve doğal gaz taşımacılığında tercih edilir çünkü kesintisiz, güvenli ve düşük birim maliyetli taşıma sağlar; kurulduktan sonra işletme gideri düşüktür.

1. Petrol ve doğal gaz akışkandır. Akışkan bir yük, kap kap taşınmak yerine bir hat boyunca sürekli pompalanabilir; bu, taşımayı kendiliğinden bir akışa dönüştürür.
2. Boru hattının ilk yatırımı yüksektir: güzergâh kamulaştırılır, boru döşenir, pompa istasyonları kurulur. Ancak bu gider bir kez yapılır.
3. Kurulduktan sonra işletme büyük ölçüde otomatiktir; araç, sürücü ve sefer planı gerekmez, hava koşullarından ve trafikten etkilenmez. Bu yüzden uzun vadeli ve büyük hacimli taşımada birim maliyet en düşük düzeye iner.
4. Denetleyelim: yüksek ilk yatırım, düşük işletme gideri ve kesintisiz akış ✓ — büyük hacimli akışkan yükte boru hattını üstün kılan denge budur.

14. Lojistik merkezlerin kurulmasının sağladığı yarar sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Farklı ulaşım türlerinin bir arada bulunmasıyla aktarmanın kolaylaşması ve taşıma maliyetinin düşmesi
• B) Depolamayı zorlaştırması
• C) Ulaşımı yavaşlatması
• D) Maliyeti artırması
• E) Yalnız depo sağlaması

Doğru cevap: A — Lojistik merkezler farklı ulaşım türlerini bir arada bulundurarak aktarmayı kolaylaştırır ve taşıma maliyetini düşürür.

1. Bir yük çoğu zaman tek bir türle kapıdan kapıya gitmez: limandan trene, trenden kamyona geçer. Her geçiş zaman, vinç, depo ve iş gücü gerektirir.
2. Bu aktarmalar birbirinden uzak noktalarda yapıldığında yük bir aktarmadan diğerine ayrıca taşınır; süre ve maliyet katlanır.
3. Lojistik merkez demir yolu hattını, karayolu bağlantısını ve depolama alanını tek bir noktada toplar. Aktarma aynı tesis içinde ve düzenli biçimde yapılır; bekleme süresi kısalır, birim maliyet düşer.
4. Denetleyelim: kazanç depolamadan değil, türler arası geçişin tek noktada toplanmasından geliyor ✓ — merkezlerin kuruluş amacı budur.

15. Tabloda ulaşım türlerinin çevresel etkisi karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan ifade hangisidir?

• A) Etkisi yok
• B) En düşük
• C) En yüksek
• D) Ölçülemez
• E) Değişken

Doğru cevap: C — Birim yük ya da yolcu başına salım, hava yolunda diğer türlerden belirgin biçimde yüksektir. Bu yüzden ulaşım politikalarında yükün demir ve deniz yoluna kaydırılması hedeflenir.

1. Deniz ve demir yolu birim başına verimlidir.
2. Kara yolu daha yüksek salım üretir.
3. Hava yolunda birim etki en yüksektir.

16. Bir ülkede yük taşımacılığının neredeyse tümüyle kara yoluna dayanmasının sakıncaları sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Sakınca bulunmaması
• B) Yüksek yakıt tüketimi ve salım, trafik yoğunluğu, kaza riski ile yol bakım maliyetlerinin artması
• C) Maliyetin düşmesi
• D) Güvenliğin artması
• E) Salımın azalması

Doğru cevap: B — Yük taşımacılığının tümüyle kara yoluna dayanması yüksek yakıt tüketimi ve salım, trafik yoğunluğu, kaza riski ile yol bakım maliyetlerinin artmasına yol açar.

1. Ton başına karşılaştırma yapalım: bir tren aynı yükü onlarca kamyonun yerine taşır. Kara yolunda birim yük başına düşen yakıt tüketimi ve karbon salımı demir ve deniz yoluna göre çok daha yüksektir.
2. Yükün tümü kara yoluna bindiğinde ağır taşıt sayısı artar. Bu hem trafik yoğunluğunu ve kaza riskini büyütür hem de ağır araçların yol üstyapısında yaptığı aşınmayı hızlandırır; bakım gideri kamuya yük olur.
3. Sistem ayrıca kırılgandır: tek türe bağlı bir ağda hava koşulu ya da akaryakıt fiyatı kaynaklı bir aksama tüm taşımacılığı aynı anda etkiler.
4. Denetleyelim: çevresel, ekonomik ve güvenlik sonuçlarının üçü de aynı yönde ✓ — çözüm türler arası dengeli dağılımdır.

17. Teknolojik gelişmeler ulaşımı nasıl dönüştürmektedir?

• A) Mesafeleri uzatması
• B) Etkisinin olmaması
• C) Maliyeti artırması
• D) Ulaşımı zorlaştırması
• E) Hız ve kapasiteyi artırarak mesafenin ekonomik ve zamansal maliyetini düşürmesi; doğal engellerin aşılmasını kolaylaştırması

Doğru cevap: E — Teknolojik gelişmeler hız ve kapasiteyi artırarak mesafenin ekonomik ve zamansal maliyetini düşürür, doğal engellerin aşılmasını kolaylaştırır.

1. Önce neyin değişip neyin değişmediğini ayıralım: iki nokta arasındaki kilometre teknolojiyle değişmez. Değişen, o kilometreyi aşmanın süresi ve bedelidir.
2. Hız ve kapasite artışı bu bedeli düşürür: yüksek hızlı hat yolculuk süresini kısaltır, büyük kapasiteli gemi ton başına maliyeti indirir.
3. Tünel, köprü ve viyadük teknolojisi ise daha önce ekonomik olmayan güzergâhları uygulanabilir kılar; dağ, boğaz ve vadi aşılabilir engellere dönüşür.
4. Denetleyelim: fiziki mesafe sabit, ekonomik ve zamansal mesafe kısalıyor ✓ — teknolojinin ulaşımdaki asıl etkisi budur.

18. Yukarıdaki gözlemin gösterdiği ilişki hangisidir?

• A) Ulaşımın yerleşmeden bağımsız olduğu
• B) Kasabaların büyüdüğü
• C) Ulaşım ağı ile yerleşmelerin ekonomik canlılığı arasında doğrudan bir ilişki bulunduğu
• D) Otoyolun gereksiz olduğu
• E) Ticaretin ulaşımdan etkilenmediği

Doğru cevap: C — Gözlem, ulaşım ağı ile yerleşmelerin ekonomik canlılığı arasında doğrudan bir ilişki bulunduğunu gösterir.

1. Gözlemde iki olay art arda veriliyor: yeni otoyol açılıyor, eski güzergâhtaki kasabalarda konaklama ve ticaret geriliyor.
2. Kasabaların kendisinde değişen bir şey yok; nüfusu, konumu, kaynakları aynı. Değişen tek şey üzerlerinden geçen taşıt akımı.
3. Demek ki bu kasabaların ekonomik canlılığı kendi iç dinamiklerinden çok yoldan geçen akımla besleniyormuş. Akım yeni güzergâha kayınca besleme kesildi ve işlevler geriledi.
4. Denetleyelim: tek değişken ulaşım ağı, sonuç ekonomik gerileme ✓ — ikisi arasında doğrudan bir bağ olduğu bu yalın karşılaştırmadan çıkıyor.

19. Ulaşım yatırımı planlanırken göz önünde bulundurulması gereken ölçütler sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Yalnız maliyet
• B) Yalnız nüfus
• C) Yalnız uzunluk
• D) Talep düzeyi, arazi koşulları, çevresel etki, diğer türlerle bağlantı ve bölgesel kalkınmaya katkı
• E) Yalnız iklim

Doğru cevap: D — Ulaşım yatırımı planlanırken talep düzeyi, arazi koşulları, çevresel etki, diğer türlerle bağlantı ve bölgesel kalkınmaya katkı birlikte değerlendirilir.

1. Ulaşım yatırımı pahalı ve uzun ömürlüdür. Yanlış seçilen bir güzergâh onlarca yıl boyunca ya atıl kapasite ya da yetersizlik olarak kalır; bu yüzden karar çok ölçütlü olmak zorundadır.
2. Talep düzeyi yatırımın kullanılıp kullanılmayacağını, arazi koşulları maliyeti ve teknik güçlüğü belirler.
3. Çevresel etki tarım alanı, orman ve su havzası üzerindeki kalıcı zararı sınırlar. Diğer türlerle bağlantı yatırımın ağın bütünüyle bütünleşmesini sağlar; bölgesel kalkınmaya katkı ise yatırımın toplumsal getirisini ölçer.
4. Denetleyelim: ölçütlerden biri çıkarılsa karar ya kullanılmayan ya pahalı ya da çevreye zararlı bir yatırım doğururdu ✓ — hepsi birlikte gereklidir.

20. İki kent arasında yeni bir hızlı tren hattı açıldıktan sonra bu iki kent arasındaki günübirlik iş seyahatlerinin arttığı gözlenmiştir. Bu gözlemin gösterdiği nedir?

• A) Ulaşım süresindeki kısalmanın kentler arası etkileşimi ve ekonomik bağı güçlendirdiği
• B) Mesafenin kısaldığı
• C) Kentlerin birleştiği
• D) Nüfusun azaldığı
• E) Ticaretin durduğu

Doğru cevap: A — Gözlem, ulaşım süresindeki kısalmanın kentler arası etkileşimi ve ekonomik bağı güçlendirdiğini gösterir.

1. İki kent arasındaki kilometre hızlı tren hattıyla değişmedi. Değişen tek şey yolculuğun süresi.
2. Süre belirli bir eşiğin altına indiğinde niteliksel bir değişim olur: gidiş-dönüş aynı gün içinde yapılabilir hâle gelir. Konaklama gerekmediği için yolculuğun hem parasal hem zamansal bedeli düşer.
3. Bunun sonucu gözlemde görülüyor: günübirlik iş seyahatleri artıyor. İki kent giderek tek bir iş gücü ve pazar alanı gibi işlemeye başlar; toplantı, ticaret ve hizmet ilişkileri sıklaşır.
4. Denetleyelim: mesafe sabit, süre kısa, etkileşim artmış ✓ — bağı güçlendiren şey uzaklık değil, erişim süresidir.

21. Ulaşım sisteminin gelişimini doğal ve beşerî etkenler birlikte belirler; ulaşım ağları yerleşme ve ekonomik faaliyetleri doğrudan etkiler. Bu bilgiye dayanarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

• A) Deniz yolu birim maliyeti en düşük türdür.
• B) Konteyner sistemi aktarma maliyetini düşürmüştür.
• C) Engebeli arazilerde ulaşım ağının seyrek olmasının tek nedeni teknolojinin yetersizliğidir.
• D) Boru hatları kesintisiz taşıma sağlar.
• E) Boğazlar Karadeniz’in açık denizlere tek bağlantısıdır.

Doğru cevap: C — Verilen bilgiye dayanarak engebeli arazide ağın seyrek olmasının tek nedeninin teknoloji yetersizliği olduğu söylenemez.

1. Soru "söylenemez" diyor; bilgiyle desteklenmeyen ya da onunla çelişen yargıyı arıyoruz.
2. Verilen bilgi, ulaşım sisteminin gelişimini doğal ve beşerî etkenlerin BİRLİKTE belirlediğini söylüyor. "Tek neden" diyen bir yargı bu ifadeyle doğrudan çelişir.
3. İçerik olarak da yanlıştır: tünel ve viyadük teknolojisi bugün engebeli araziyi aşabilmektedir. Ağın seyrek kalmasının nedeni, yüksek yapım maliyetinin o alanlardaki düşük talep karşısında karşılanamamasıdır.
4. Denetleyelim: diğer seçeneklerin hepsi konu bilgisiyle uyumlu, yalnız biri hem "birlikte belirler" ilkesiyle hem de olguyla çelişiyor ✓ — söylenemeyecek olan odur.