Kültürümüzde Etkin Olan Tasavvufi Yorumlar

1. Tabloda iki kavram verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan açıklama hangisidir?

• A) Tasavvufi anlayışın belirli bir usul ve öğreti çevresinde kurumsallaşmış biçimi
• B) Ayrı bir din
• C) Bir ibadet türü
• D) Bir hukuk okulu
• E) Bir bilim dalı

Doğru cevap: A — Tarikat, tasavvufi anlayışın belirli bir usul ve öğreti çevresinde kurumsallaşmış biçimidir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda kavram, sağda anlamı. İki kavram aynı geleneğin iki ayrı düzeyini anlatıyor.
2. Dolu satır: tasavvuf → dinin ahlaki ve manevi boyutunu öne çıkaran yorum biçimi. Bu bir bakış ve yaşayış biçimi; henüz bir örgütlenme değil.
3. Tarikat ise bu anlayışın belirli bir usul, öğreti ve önder çevresinde kurumsallaşmış hâlidir. Aradaki fark düzey farkıdır: biri yorum, öteki o yorumun kurumu.
4. Denetleyelim: kurumsallaşma inanç çerçevesini değiştirmiyor ✓ — farklı tarikatlar aynı çerçevede farklı yollar izliyor.

2. Yeseviliğin Türk kültür tarihindeki yeri sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Etkisinin bulunmaması
• B) Yalnız Anadolu’da görülmesi
• C) Ahmet Yesevi’nin Türkçe hikmetleriyle İslam’ı Türk topluluklarına anlaşılır biçimde ulaştırması ve sonraki tasavvufi yorumları etkilemesi
• D) Yalnız Arapça kullanılması
• E) Yeni bir oluşum olması

Doğru cevap: C — Ahmet Yesevi öğretisini Türkçe hikmetlerle aktardı; bu birikim sonraki tasavvufi yorumları da etkiledi.

1. Soru bir "tarihsel yer" istiyor. Öyleyse yanıt yalnız Yeseviliğin kendisini değil, sonrasında bıraktığı etkiyi de anlatmalı.
2. Ahmet Yesevi öğretisini halkın konuştuğu dilde ve şiir biçiminde aktardı; Divan-ı Hikmet bu birikimin adıdır. Bu tercih öğretiyi Türk topluluklarına anlaşılır kıldı.
3. Etki burada durmadı. Orta Asya’da kurulan bu yol, Anadolu’ya uzanan tasavvufi geleneği de besledi; sonraki yorumlar bu birikimin üzerine kuruldu.
4. Denetleyelim: "yalnız Anadolu’da görülmesi" seçeneği ✓ — oysa yol Orta Asya’da başlıyor ve Anadolu’ya uzanıyor.

3. Tabloda tasavvufi yorumlar ve öne çıkan kişiler verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan ifade hangisidir?

• A) Yunus Emre
• B) Ahmed er-Rifâî
• C) Hacı Bektaş Veli
• D) Abdülkadir Geylânî
• E) Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî — Mesnevî

Doğru cevap: E — Mevlevilik adını Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’den alır ve temel kaynağı Mesnevî’dir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda tasavvufi yorum, sağda öne çıkan kişi ve temel kaynak. Her satırda ikisi birlikte veriliyor.
2. Dolu satırlar bunu gösteriyor: Yesevilik → Ahmet Yesevi ve Divan-ı Hikmet; Nakşibendilik → Bahâeddin Nakşibend. Yorumlar adını çevresinde oluştukları kişiden alıyor.
3. Mevlevilik de adını Mevlânâ’dan alır; öğretisi oğlu ve halifeleri tarafından kurumsallaştırılmıştır. Temel kaynağı Mesnevî’dir.
4. Denetleyelim: seçeneklerdeki öteki adlar başka geleneklerle anılıyor ✓ — üstelik yalnız kişi veriyorlar, kaynağı vermiyorlar.

4. Mevlevilikte sema töreninin anlamı sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Yalnız bir gösteri olması
• B) Zikir ve manevi yolculuğu simgeleyen, belirli bir usulle icra edilen tören olması
• C) Yalnız müzik dinlenmesi
• D) Yalnız spor etkinliği
• E) Anlamının bulunmaması

Doğru cevap: B — Sema, belirli bir usulle icra edilen ve manevi yolculuğu simgeleyen bir zikir törenidir.

1. Törenin nasıl icra edildiğine bakalım: belirli bölümlerden oluşuyor ve her bölüm belirli bir usule bağlı.
2. Bir hareketin usule bağlanması onun keyfî olmadığını gösterir. Nitekim semada her hareket simgesel bir anlam taşır.
3. Simgelenen şey bir manevi yolculuktur; tören bu yolculuğun basamaklarını gösterir. Semanın anlamı budur.
4. Denetleyelim: tören gösteri olarak sunulduğunda biçim kalıyor ✓ — ama taşıdığı anlam gölgeleniyor.

5. Nakşibendilikte sessiz zikrin öne çıkmasının anlamı sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Zikrin gereksiz olması
• B) Yalnız topluca yapılması
• C) Zikrin yasak olması
• D) Zikrin dille değil kalple yapılmasının esas alınması; iç dünyaya yönelmenin vurgulanması
• E) Anlamının bulunmaması

Doğru cevap: D — Nakşibendilikte zikrin kalple yapılması esas alınır; bu tercih iç dünyaya yönelmeyi vurgular.

1. Zikrin nasıl yapıldığına bakalım: dille ya da kalple. Nakşibendilikte kalple yapılması esas alınmış.
2. Bu bir usul tercihi; zikri ortadan kaldırmıyor, yerini değiştiriyor. Dışarıdan duyulmayan bir zikir, dikkatin dışarıya değil içeriye yönelmesini gerektirir.
3. Tercihin anlamı da budur: dışsal biçimden çok iç dünyadaki farkındalığı öne çıkarmak.
4. Denetleyelim: farklı yorumlar zikri farklı biçimlerde uyguluyor ✓ — sessizlik bir reddetme değil, bir usul.

6. Kadirilik ve Rifailik gibi yorumların ortak özelliği sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Ortak özelliğin bulunmaması
• B) Ayrı din olmaları
• C) Belirli bir önder çevresinde oluşmaları, zikir usullerinin bulunması ve ahlaki eğitimi merkeze almaları
• D) Yalnız Anadolu’da bulunmaları
• E) İbadeti reddetmeleri

Doğru cevap: C — Kadirilik ve Rifailik birer önder çevresinde oluşmuş, kendi zikir usulleri bulunan ve ahlaki eğitimi merkeze alan yorumlardır.

1. İki ayrı yorumun ortak yanını bulmak için ikisini de kendi ögelerine ayıralım.
2. Her ikisi de belirli bir önder çevresinde oluşmuş ve adını o önderden almış. Her ikisinin kendine özgü zikir usulü var.
3. Üçüncü ortak öge amaçta: ikisi de ahlaki arınmayı ve manevi eğitimi merkeze alıyor. Usul farkı bu ortak zemini ortadan kaldırmıyor.
4. Denetleyelim: farklılıklar uygulamada ✓ — ortaklık ise kuruluş biçiminde ve amaçta.

7. Tasavvufi yorumların Anadolu’nun İslamlaşmasındaki rolü sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Halkın anlayabileceği bir dille ve gündelik yaşamla iç içe bir yaklaşımla geniş kesimlere ulaşmaları
• B) Rolünün bulunmaması
• C) Yalnız kentlerde etkili olmaları
• D) Yalnız yönetimle ilgilenmeleri
• E) Etkinin ölçülememesi

Doğru cevap: A — Tasavvufi yorumlar öğretiyi halkın anlayacağı bir dille ve gündelik yaşamın içinden aktararak geniş kesimlere ulaştı.

1. Bir öğretinin geniş kesimlere ulaşması iki şey gerektirir: anlaşılır bir dil ve ulaşılabilir bir ortam.
2. Birinci koşul dilde karşılanmış: dervişler öğretiyi sade bir dille ve gündelik yaşamla iç içe aktardı.
3. İkinci koşul mekânda: zaviyeler köylere ve yol üstlerine kuruldu, hem konaklama hem eğitim işlevi görerek bu ulaşımı kalıcı kıldı. Roldeki pay budur.
4. Denetleyelim: "yalnız kentlerde etkili olmaları" seçeneği ✓ — oysa zaviyeler köylere ve göçebe topluluklara uzanıyordu.

8. Yunus Emre’nin şiirlerinin kültürümüzdeki yeri sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Etkisinin bulunmaması
• B) Yalnız saray çevresinde bilinmesi
• C) Yalnız Arapça yazması
• D) Tasavvufi düşünceyi sade Türkçeyle ve sevgi eksenli bir anlatımla halka ulaştırması
• E) Şiirlerinin kaybolması

Doğru cevap: D — Yunus Emre tasavvufi düşünceyi sevgi ekseninde ve sade Türkçeyle anlatarak halka ulaştırdı.

1. Tasavvufi kavramların bir güçlüğü var: soyutlar. Doğrudan anlatıldıklarında dar bir çevrenin dışına çıkmazlar.
2. Yunus Emre bu güçlüğü önce içerik tarafından aştı: anlatımın merkezine sevgiyi koydu, yani herkesin kendi hayatından tanıdığı bir duygu üzerinden konuştu.
3. İkinci tercih dildeydi; bu anlatımı sade Türkçeyle kurdu. Böylece tasavvufi düşünce halka ulaştı ve şiirleri yüzyıllardır ezberden okunur oldu.
4. Denetleyelim: "yalnız saray çevresinde bilinmesi" seçeneği ✓ — bu şiirler tam da saray dışında yaygınlaştı.

9. Hacı Bektaş Veli’nin öğretisinde öne çıkan ilkeler sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) İlke bulunmaması
• B) Yalnız savaş öğütleri
• C) Yalnız ibadet biçimleri
• D) Yalnız yönetim ilkeleri
• E) Eline, diline, beline sahip olma; ilim, hoşgörü ve insana saygı

Doğru cevap: E — Hacı Bektaş Veli’nin öğretisinde eline, diline, beline sahip olma ile ilim, hoşgörü ve insana saygı öne çıkar.

1. Öne çıkan ilkeyi okuyalım: eline, diline, beline sahip olmak. Üçü de bir denetim istiyor.
2. Üç alan da somut: el davranışı, dil sözü, bel ise nefsi temsil ediyor. Ahlak böylece soyut bir öğüt olmaktan çıkıp sınanabilir üç alana indirgeniyor.
3. Öğretinin ikinci yanı ilim, hoşgörü ve insana saygı vurgusudur; bu da yaklaşımın insan merkezli yönünü gösterir.
4. Denetleyelim: üç alan da her insanın günlük hayatında var ✓ — ilkeler belirli bir kesime değil herkese sesleniyor.

10. Tasavvufi düşüncede ahlaki boyutun merkezî yer tutmasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Ahlakın önemsiz olması
• B) Manevi gelişimin nefis terbiyesi ve güzel ahlak üzerinden tanımlanması; bilginin davranışa dönüşmesinin esas alınması
• C) Yalnız bilginin yeterli olması
• D) Ahlakın sonradan eklenmesi
• E) Nedenin bulunmaması

Doğru cevap: B — Manevi gelişim nefis terbiyesi ve güzel ahlak üzerinden tanımlandığı için ölçüt bilginin davranışa dönüşmesidir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda ölçüt, sağda tasavvufi düşüncedeki karşılığı.
2. İki satır bir sıralama kuruyor: bilginin miktarı tek başına ölçüt değil, asıl ölçüt davranıştaki değişim. Yani ölçülen şey bilinen değil yaşanan.
3. Manevi gelişim de bu ölçüye göre tanımlanıyor: nefis terbiyesi ve güzel ahlak üzerinden. Ahlakın merkezde olmasının nedeni budur.
4. Denetleyelim: bilgi değersiz sayılmıyor ✓ — tek başına yeterli sayılmıyor.

11. Tabloda tasavvufi kavramlar verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan açıklama hangisidir?

• A) Hiç hata yapmayan insan
• B) Yalnız güçlü insan
• C) Yalnız bilgili insan
• D) Yalnız zengin insan
• E) Ahlaki olgunluğa ulaşmış, bilgisini davranışa dönüştürmüş örnek insan

Doğru cevap: E — İnsan-ı kâmil, ahlaki olgunluğa ulaşmış ve bilgisini davranışa dönüştürmüş örnek insanı adlandırır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda kavram, sağda tasavvufi düşüncedeki anlamı.
2. Dolu satır: edep → söz, davranış ve hâlde ölçülü ve saygılı olma. Ölçüt bir bilgi düzeyi değil, bir davranış olgunluğu.
3. İnsan-ı kâmil de aynı ölçüye oturur: ahlaki olgunluğa ulaşmış, bilgisini davranışa dönüştürmüş insan. Kavram hatasızlık değil olgunluk anlatır.
4. Denetleyelim: "yalnız bilgili insan" seçeneği ✓ — bilgi tek başına ölçüt olsaydı davranışa dönüşmesi aranmazdı.

12. Tasavvufi geleneğin hoşgörü vurgusunun toplumsal karşılığı sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Karşılığının bulunmaması
• B) Yalnız bireysel olması
• C) Farklılıkların yok sayılması
• D) Farklılıklarla bir arada yaşama kültürünü desteklemesi ve toplumsal barışa katkı sağlaması
• E) Etkinin ölçülememesi

Doğru cevap: D — Hoşgörü farklılıkla birlikte yaşamayı desteklediği için toplumsal barışa katkı sağlar.

1. Önce hoşgörünün ne olmadığını belirleyelim: farklılıkları yok saymak değil. Yok sayılan bir şeye zaten hoşgörü gösterilmez.
2. Hoşgörü farkı tanımayı ve onunla birlikte yaşayabilmeyi içerir; yani karşıdakinin ayrı olduğu bilinerek sürdürülen bir ilişki biçimidir.
3. Anadolu’nun çok kültürlü yapısında bu yaklaşım somut bir karşılık buldu: bir arada yaşama kültürünü destekledi ve toplumsal barışın taşıyıcılarından biri oldu.
4. Denetleyelim: karşılık bireysel kalmıyor ✓ — bir ilişki biçimi olduğu için etkisi topluma yayılıyor.

13. Tekke ve zaviyelerin tarihsel işlevleri sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) İşlevlerinin bulunmaması
• B) İbadet ve eğitim yanında konaklama, yemek ve dayanışma işlevi görerek toplumsal yaşamın merkezlerinden biri olmaları
• C) Yalnız ibadet yeri olmaları
• D) Yalnız konaklama sağlamaları
• E) Yalnız ticaret yapmaları

Doğru cevap: B — Tekke ve zaviyeler ibadet ve eğitim yanında konaklama, yemek ve dayanışma işlevi gören çok işlevli merkezlerdi.

1. Tablonun kurgusu şu: solda işlev türü, sağda karşılığı. Tabloda iki ayrı satır bulunması, yapıların tek işlevli olmadığını gösteriyor.
2. Birinci satır manevi işlevi veriyor: ibadet ve eğitim. Bu, yapıların kuruluş amacına en yakın yön.
3. İkinci satır toplumsal işlevi veriyor: konaklama, yemek ve dayanışma. Yolcuya barınak, gereksinim sahibine yemek sunan bu yapılar böylece toplumsal yaşamın merkezlerinden biri hâline geldi.
4. Denetleyelim: "yalnız ibadet yeri olmaları" seçeneği ✓ — tablodaki ikinci satırı görmezden gelirdi.

14. Tasavvufi düşüncenin edebiyatımız üzerindeki etkisi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) İlahi, nefes, deyiş ve mesnevi gibi türlerin gelişmesi ile şiirde simge ve mecaz dilinin zenginleşmesi
• B) Etkisinin bulunmaması
• C) Yalnız düzyazıda görülmesi
• D) Yalnız çeviride görülmesi
• E) Etkinin ölçülememesi

Doğru cevap: A — Tasavvufi anlatım simge ve mecaz dilini zenginleştirmiş, ilahi, nefes, deyiş ve mesnevi gibi türleri geliştirmiştir.

1. Tasavvufi anlatımın bir güçlüğü var: konu edilen deneyim doğrudan tarif edilmeye elverişli değil.
2. Bu güçlük anlatımı simgeye ve mecaza yöneltir; doğrudan söylenemeyen şey imgelerle taşınır. Şiirdeki mecaz dilinin zenginleşmesi buradan gelir.
3. İkinci sonuç türlerde görülür: ilahi, nefes, deyiş ve mesnevi gibi türler bu gelenek içinde gelişmiştir. Etki hem dilde hem türlerdedir.
4. Denetleyelim: "yalnız düzyazıda görülmesi" seçeneği ✓ — sayılan türlerin çoğu şiir.

15. Tasavvufi geleneğin musiki kültürümüze katkısı sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Katkının bulunmaması
• B) Yalnız enstrüman yapımı
• C) İlahi, ayin ve nefes gibi türlerin gelişmesi ile makam bilgisinin bu gelenekte yaşatılması
• D) Yalnız halk müziği
• E) Musikinin reddedilmesi

Doğru cevap: C — Tasavvufi gelenek ilahi, ayin ve nefes türlerini geliştirmiş, makam bilgisini de bu alanda yaşatmıştır.

1. Katkının nerede aranacağını belirleyelim. Tasavvufi törenler musikiyle icra edilir; öyleyse etki hem üretilen türlerde hem bu türleri taşıyan bilgide olmalı.
2. Türler tarafı açık: ilahi, ayin ve nefes bu gelenek içinde gelişmiştir; Mevlevi ayinleri bunların en kapsamlı örneklerindendir.
3. İkinci taraf daha az görünür ama önemli: bu icralar makam bilgisinin uygulandığı ve kuşaktan kuşağa aktarıldığı alanlardan biri olmuştur.
4. Denetleyelim: "musikinin reddedilmesi" seçeneği ✓ — ayin ve ilahi tam da musikiyle icra ediliyor.

16. Farklı tasavvufi yorumların bulunmasının nasıl değerlendirilmesi gerektiği sorulmaktadır. Doğru değerlendirme hangisidir?

• A) Ayrılık nedeni sayılmalıdır
• B) Usul ve uygulama farkı olarak görülmeli; ortak inanç zemini ve ahlaki amaç birliği gözetilmelidir
• C) Farklılık yok sayılmalıdır
• D) Yalnız biri doğrudur
• E) Değerlendirilemez

Doğru cevap: B — Farklılık usul ve uygulamada olduğu için ortak inanç zemini ve ahlaki amaç birliği gözetilmelidir.

1. Soru bir değerlendirme istiyor; önce farkın hangi düzeyde bulunduğunu belirlemek gerekir.
2. Farklılıklar zikir biçimi, tören usulü ve eğitim yöntemi gibi uygulama alanlarında yoğunlaşıyor. Temel inanç ve ahlaki amaç ise ortak.
3. İki uç seçenek de bu düzeyi karıştırıyor: farkı ayrılık nedeni saymak onu inanç düzeyine taşır, yok saymak ise gerçekte var olanı görmezden gelir. Doğru değerlendirme farkı usul düzeyinde görmek ve ortak zemini gözetmektir.
4. Denetleyelim: ortak amaç ahlaki eğitim ✓ — bu zemin çeşitliliği bir çatı altında tutuyor.

17. Kültürümüzdeki tasavvufi yorumların tanınmasının sağladığı yarar sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Yararının bulunmaması
• B) Ayrışmanın artması
• C) Yalnız tarih bilgisi
• D) Yalnız edebiyat bilgisi
• E) Toplumsal ve kültürel mirasın daha iyi anlaşılması ile farklı yorumlara karşı önyargıların azalması

Doğru cevap: E — Tasavvufi yorumları tanımak kültürel mirası anlamayı kolaylaştırır ve önyargıları azaltır.

1. Tanımamanın ne ürettiğini soralım: bir gelenek hakkında doğru bilgi yoksa boşluğu duyum ve önyargı doldurur.
2. Doğru bilgi bu boşluğu kapatır. Yorumların kendi kaynaklarından öğrenilmesi, kulaktan dolma yargıların yerini alır.
3. İkinci yarar kültüreldir: bu yorumlar edebiyatta, musikide ve toplumsal yaşamda iz bırakmıştır; onları tanımak bu mirası anlamayı sağlar.
4. Denetleyelim: yarar tek bir alanla sınırlı değil ✓ — hem mirası anlamak hem birlikte yaşamak kolaylaşıyor.

18. Tasavvufi yorumlar hakkında bilgi edinirken izlenmesi gereken yol sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Kulaktan dolma bilgiye dayanmak
• B) Yalnız karşıt görüşlere bakmak
• C) Her yorumu kendi temel kaynaklarından ve akademik çalışmalardan öğrenmek
• D) Tahminde bulunmak
• E) Konuyu ele almamak

Doğru cevap: C — Her yorum kendi temel kaynaklarından ve akademik çalışmalardan öğrenilmelidir.

1. Bir gelenek hakkında bilgi edinirken belirleyici olan kaynağın kim olduğudur; seçenekleri bu ölçütle ayıralım.
2. Kulaktan dolma bilgi ve tahmin doğrulanabilir bir kaynağa dayanmıyor. Yalnız karşıt görüşlere bakmak ise geleneği kendi anlatımından değil, ona itiraz edenlerin anlatımından öğrenmek olur.
3. Doğru yol her yorumu kendi temel kaynaklarından öğrenmek, akademik çalışmalarla da bu kaynakları tarihsel bağlamına yerleştirmektir.
4. Denetleyelim: iki kaynak birbirini tamamlıyor ✓ — biri içeriği, öteki bağlamı veriyor.

19. Tasavvufi bir törenin yalnız turistik bir gösteri olarak sunulmasının doğurduğu sorun sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Sorun bulunmaması
• B) Turizmin azalması
• C) Törenin yayılması
• D) Törenin bağlamından ve anlamından koparak yüzeyselleşmesi; kültürel değerin gösteriye indirgenmesi
• E) Anlamın güçlenmesi

Doğru cevap: D — Bağlamından koparılan tören yüzeyselleşir ve kültürel bir değer olmaktan çıkıp gösteriye indirgenir.

1. Törenin taşıdığı şeyi hatırlayalım: belirli bir usul ve her bölümünde simgesel bir anlam.
2. Turistik bir gösteri olarak sunulduğunda biçim korunur, hareketler aynı kalır. Ama izleyiciye ulaşan şey yalnız görüntü olur.
3. Anlam bağlamdan geldiği için bağlam kaldırıldığında tören yüzeyselleşir; kültürel bir değer olmaktan çıkıp görsel bir ögeye dönüşür. Doğan sorun budur.
4. Denetleyelim: tanıtımın kendisi sakıncalı değil ✓ — tören anlamıyla birlikte sunulduğunda bu risk azalıyor.

20. Tasavvufi yorumlar ahlaki eğitimi merkeze alır, usul ve uygulamada farklılaşır ve kültürümüzde edebiyat, musiki ile toplumsal yaşama derin izler bırakmıştır. Bu bilgiye dayanarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

• A) Farklı tasavvufi yorumlar temelde farklı inançlara dayanır.
• B) Tekke ve zaviyeler çok işlevliydi.
• C) İnsan-ı kâmil ahlaki olgunluğu anlatır.
• D) Tasavvufi anlatım simge dilini zenginleştirdi.
• E) Yesevilik öğretiyi Türkçe hikmetlerle aktardı.

Doğru cevap: A — Farklılık usul ve uygulamada belirtildiği için yorumların temelde farklı inançlara dayandığı söylenemez.

1. Soru "söylenemez" diyor; öyleyse dört seçenek verilen bilgiden çıkarılabilmeli, biri çıkarılamamalı.
2. Verilen bilgi üç şey söylüyor: tasavvufi yorumlar ahlaki eğitimi merkeze alır, usul ve uygulamada farklılaşır, kültürde derin izler bırakmıştır.
3. Tekke ve zaviyelerin çok işlevliliği, Yesevilik’in Türkçe hikmetleri ve simge dilinin zenginleşmesi üçüncüden; insan-ı kâmilin ahlaki olgunluğu birinciden çıkar. Geriye kalan yargı ise ikinciyle çelişiyor: farklılık usul ve uygulamada belirtilmiş, inançta değil.
4. Denetleyelim: çelişen yargı tek ✓ — öteki dördü verilen üç bilgiden birine dayanıyor.