Hazır Veriler Üzerinde Çalışma

1. Tabloda araştırma tasarımları verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan bilgi hangisidir?

• A) Araştırmacı bir etkeni denetimli biçimde uygular
• B) Araştırmacı müdahale etmez
• C) Veri toplanmaz
• D) Sonuç yorumlanmaz
• E) Örneklem seçilmez

Doğru cevap: A — Deneysel çalışmada araştırmacı bir etkeni denetimli biçimde uygular ve etkisini ölçer.

1. Tablonun kurgusu şu: solda araştırma tasarımı, sağda ayırt edici özelliği.
2. Dolu satır: gözlemsel çalışma → araştırmacı müdahale etmez. Yani var olan durum olduğu gibi kaydedilir.
3. Deneysel çalışma bunun karşıtıdır: araştırmacı bir etkeni kendisi, denetimli biçimde uygular ve sonucu ölçer. İki tasarımı ayıran şey müdahalenin varlığıdır.
4. Denetleyelim: iki tasarımda da veri toplanıyor ✓ — fark veride değil, verinin nasıl oluştuğunda.

2. Tabloda tasarımların neden-sonuç gücü karşılaştırılmış, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğu hangi seçenek tamamlar?

• A) Zayıf
• B) Güçlü
• C) Yok
• D) Belirsiz
• E) Ölçülemez

Doğru cevap: B — Rastgele atama karıştırıcı etkenleri gruplara dengeli dağıttığı için nedensellik çıkarımını güçlendirir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda tasarım, sağda neden-sonuç çıkarımının gücü.
2. Dolu satır: gözlemsel → zayıf. Nedeni şu: gruplar kendiliğinden oluşur, aralarında baştan başka farklar bulunabilir ve sonucu hangisinin doğurduğu ayrılamaz.
3. Rastgele atamada kişiler gruplara şansa göre dağıtılır; bilinen bilinmeyen bütün karıştırıcı etkenler iki grupta da benzer biçimde bulunur. Geriye tek fark uygulanan etken kalır, çıkarım güçlenir.
4. Denetleyelim: güçlü demek kesin demek değil ✓ — örneklem küçükse dengeleme yine de eksik kalabilir.

3. Tabloda veri kaynakları değerlendirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tablodaki boşluk nasıl doldurulmalıdır?

• A) Daha güvenilirdir
• B) Aynı güvenilirliktedir
• C) Yöntemi bilinmediği için doğrulanmadan kullanılmamalıdır
• D) Her zaman doğrudur
• E) Veri sayılmaz

Doğru cevap: C — Yöntemi bilinmeyen bir kaynağın bulguları doğrulanmadan kullanılmamalıdır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda veri kaynağı, sağda değerlendirmesi.
2. Dolu satır: resmî istatistik kurumu verisi → yöntemi belgelenmiş, güvenilir. Güvenilirliği veren şey kurumun adı değil, yöntemin yayımlanmış olmasıdır.
3. Kaynağı belirsiz bir paylaşımda bu bilgi yoktur: verinin nasıl toplandığı, örneklemin nasıl seçildiği bilinmez. Doğrulanmadan kullanılmamalıdır.
4. Denetleyelim: "yanlıştır" demiyoruz ✓ — doğru da olabilir, ama denetlenemediği için dayanak yapılamaz.

4. Yukarıdaki durumun çözümlemeye etkisi sorulmaktadır. Buna göre doğru yanıt hangisidir?

• A) Eksik veri hata değildir.
• B) Eksik veri sonucu etkilemez.
• C) Eksik satırlar her zaman silinmelidir.
• D) Eksik veriler rastgele değilse sonuçlar yanlı çıkabilir.
• E) Çözümleme yapılamaz.

Doğru cevap: D — Eksik veriler rastgele değilse çözümlemeden düşen kesim sonucu yanlı hâle getirir.

1. Eksik verinin ne yaptığını düşünelim: o satırlar çözümlemeye girmez, yani sonuç kalan satırlardan hesaplanır.
2. Eksiklik rastgele dağılmışsa kalan küme yine bütünü temsil eder; sorun küçüktür.
3. Ama eksiklik belirli bir kesimde yoğunlaşıyorsa — örneğin yüksek gelirliler bu soruyu boş bırakıyorsa — o kesim çözümlemeden düşer ve sonuç toplumu değil, yanıtlayanları yansıtır. Sonuç yanlı çıkar.
4. Denetleyelim: satırları silmek de çözüm değil ✓ — silmek aynı yanlılığı sürdürür.

5. Tabloda çözümleme amaçları ve ölçüler eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğa gelmesi gereken ifade hangisidir?

• A) Toplam
• B) Ortalama, ortanca
• C) Sıklık
• D) Tepe değer
• E) Standart sapma, çeyrekler açıklığı

Doğru cevap: E — Yayılım, standart sapma ve çeyrekler açıklığı gibi ölçülerle anlatılır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda çözümleme amacı, sağda o amaca uygun ölçü.
2. Dolu satır: merkezî eğilim → ortalama, ortanca. Bu ölçüler verinin nerede toplandığını söyler.
3. Yayılım ise başka bir soruya yanıt verir: değerler bu merkezin çevresine ne kadar dağılmış? Bunu standart sapma ve çeyrekler açıklığı ölçer.
4. Denetleyelim: iki grup ölçü birbirinin yerine geçmiyor ✓ — biri merkezi, öteki genişliği veriyor.

6. Tabloda iki grubun ölçüleri verilmiştir. Bu tabloya göre yapılabilecek en uygun çıkarım hangisidir?

• A) Ortalamalar aynı olsa da B grubunda değerler daha dağınıktır.
• B) B grubunun ortalaması yüksektir.
• C) A grubunda dağılım daha geniştir.
• D) İki grup birebir aynıdır.
• E) Karşılaştırma yapılamaz.

Doğru cevap: A — Ortalamalar aynı olsa da standart sapması büyük olan grupta değerler daha dağınıktır.

1. Tablodaki iki satırı karşılaştıralım: iki grubun da ortalaması 68, ama standart sapmaları 3 ve 14.
2. Ortalamalar eşit olduğuna göre iki grup arasında merkez bakımından fark yok. Fark ikinci sütunda.
3. Standart sapma değerlerin merkezden ortalama uzaklığını ölçer. 14, 3’ten çok büyük olduğuna göre B grubunda değerler daha dağınıktır.
4. Denetleyelim: aynı ortalama çok farklı dağılımlardan çıkabiliyor ✓ — bu yüzden iki ölçü birlikte okunuyor.

7. Tabloda serpme diyagramı yorumları verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Eksik bırakılan bölüm hangi seçenektedir?

• A) Pozitif ilişki
• B) Negatif ilişki
• C) İlişki yok
• D) Nedensellik
• E) Belirsizlik

Doğru cevap: B — Bir değişken artarken öteki azalıyorsa ilişki negatiftir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda serpme diyagramındaki görünüm, sağda yorumu.
2. Dolu satır: noktalar soldan sağa yükseliyor → pozitif ilişki. Yani yatay eksendeki değer arttıkça düşeydeki de artıyor.
3. Noktaların alçalması bunun tersidir: bir değişken artarken öteki azalıyor. Bu ilişki negatiftir.
4. Denetleyelim: "ilişki yok" durumu ayrı ✓ — o zaman noktalar belirli bir yön göstermez, dağınık durur.

8. Tabloda korelasyon değerleri yorumlanmış, biri boş bırakılmıştır. Tabloda boş kalan yere ne gelir?

• A) Güçlü pozitif ilişki
• B) Güçlü negatif ilişki
• C) Doğrusal ilişki yok denecek kadar zayıftır
• D) Kesin nedensellik
• E) Veri hatalı

Doğru cevap: C — Sıfıra yakın korelasyon katsayısı, doğrusal bir ilişkinin yok denecek kadar zayıf olduğunu gösterir.

1. Katsayının ölçeğini anımsayalım: r değeri −1 ile 1 arasındadır. Uçlara yaklaştıkça doğrusal ilişki güçlenir.
2. Dolu satır bunu doğruluyor: r ≈ 0,9 güçlü pozitif ilişki olarak yorumlanmış.
3. r ≈ 0 ise iki uçtan da uzaktır; değişkenler arasında doğrusal bir ilişki yok denecek kadar zayıftır.
4. Denetleyelim: bu, "hiçbir ilişki yok" demek değil ✓ — katsayı yalnız DOĞRUSAL ilişkiyi ölçüyor, eğrisel bir ilişki gizli kalabilir.

9. Yukarıdaki bulgudan çıkarılabilecek en uygun yargı sorulmaktadır. Buna göre doğru yanıt hangisidir?

• A) İki değişken ilişkisizdir.
• B) Kitap okumak puanı kesinlikle yükseltir.
• C) Yüksek puan kitap okumaya yol açar.
• D) İlişki nedenselliği kanıtlamaz; başka etkenler de rol oynamış olabilir.
• E) Veri hatalıdır.

Doğru cevap: D — Gözlemsel bir bulguda ilişki nedenselliği kanıtlamaz; başka etkenler rol oynamış olabilir.

1. Bulgunun türünü belirleyelim: kitap okuma süresi ile puan arasında bir ilişki gözlenmiş. Kimse gruplara müdahale etmemiş, yani çalışma gözlemsel.
2. Gözlemsel veride gruplar kendiliğinden oluşur. Çok okuyan öğrenciler aynı zamanda daha destekleyici bir aile ortamında olabilir ya da genel olarak daha çok çalışıyor olabilir.
3. Bu üçüncü etkenler ayrılmadığı için ilişki tek başına nedenselliği kanıtlamaz. En uygun yargı bu sınırı korumalıdır.
4. Denetleyelim: rastgele atamalı bir deney olsaydı çıkarım güçlü olurdu ✓ — tasarım farkı sonucu değiştiriyor.

10. Tabloda örneklem büyüklüğü ile sonucun kararlılığı eşleştirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Bu boşluğu hangi seçenek tamamlar?

• A) Ölçülemez
• B) Düşük
• C) Sıfır
• D) Değişmez
• E) Yüksek

Doğru cevap: E — Örneklem büyüdükçe tahminlerin değişkenliği azalır ve sonucun kararlılığı artar.

1. Tablonun kurgusu şu: solda örneklem büyüklüğü, sağda sonucun kararlılığı.
2. Dolu satır: 30 kişi → düşük kararlılık. Küçük örneklemde birkaç aykırı kişi sonucu belirgin biçimde oynatır; tesadüf payı büyüktür.
3. Örneklem 3.000’e çıktığında tek tek kişilerin etkisi ortalamada erir. Aynı çalışma yeniden yapıldığında benzer sonuç çıkma olasılığı artar; kararlılık yüksektir.
4. Denetleyelim: büyüklük tek başına yetmiyor ✓ — örneklem yanlı seçilmişse büyük olması yanlılığı düzeltmiyor.

11. Yukarıdaki sunumun taşıdığı sorun sorulmaktadır. Buna göre istenen değer hangisidir?

• A) Veri seçici biçimde sunularak eğilim olduğundan olumlu gösterilmektedir.
• B) Grafik türü yanlıştır.
• C) Eksenler eksiktir.
• D) Renkler uygun değildir.
• E) Sorun yoktur.

Doğru cevap: A — Yalnız artış yaşanan yılların gösterilmesi seçici sunumdur ve eğilimi olduğundan olumlu gösterir.

1. Grafikte neyin bulunduğunu değil, neyin ÇIKARILDIĞINI soralım: düşüş yaşanan yıllar grafiğe konmamış.
2. Geriye yalnız artış yılları kalınca eğri sürekli yükseliyormuş gibi görünür. Oysa asıl seri iniş çıkışlı.
3. Sorun grafiğin türünde ya da renginde değil, veri seçiminde. Bu, eğilimi olduğundan olumlu gösteren seçici bir sunumdur.
4. Denetleyelim: gösterilen sayılar doğru olabilir ✓ — yanıltan şey sayıların yanlışlığı değil, eksik olması.

12. Tabloda iki ülkenin üretim verileri verilmiştir. Bu verilerin karşılaştırılmasında dikkat edilmesi gereken nokta sorulmaktadır. Tabloya göre doğru yanıt hangisidir?

• A) İki üretim eşittir.
• B) Birimler farklı olduğu için sayılar doğrudan karşılaştırılamaz.
• C) B ülkesi daha çok üretmiştir.
• D) Birim önemsizdir.
• E) Veri hatalıdır.

Doğru cevap: B — Birimler farklı olduğu için sayılar doğrudan karşılaştırılamaz; önce eşitlenmelidir.

1. Tablodaki iki değere bakalım: 2.400 ton ve 2.400 kg. Sayılar aynı görünüyor.
2. Ama birimler farklı. 1 ton 1.000 kg olduğuna göre A ülkesinin üretimi B’nin tam bin katıdır.
3. Öyleyse sayılar yan yana konarak karşılaştırılamaz; önce ortak bir birime çevrilmeleri gerekir.
4. Denetleyelim: çevirelim ✓ — A 2.400.000 kg, B 2.400 kg; aradaki fark açıkça görünüyor.

13. Tabloda iki bölgenin vaka ve nüfus verileri verilmiştir. Karşılaştırma için hangi ölçünün kullanılması gerektiği sorulmaktadır. Tabloya göre doğru yanıt hangisidir?

• A) Nüfus sayısı
• B) Ham vaka sayısı; A bölgesi daha yüksektir.
• C) Nüfusa oranlanmış vaka hızı; B bölgesinde hız daha yüksektir.
• D) Bölge yüz ölçümü
• E) Karşılaştırma yapılamaz.

Doğru cevap: C — Nüfusları farklı bölgeler ham sayıyla değil, nüfusa oranlanmış hızla karşılaştırılır.

1. Ham sayılara bakalım: A’da 400, B’de 120 vaka. İlk bakışta A daha yüksek görünüyor.
2. Ama nüfuslar çok farklı: A 2.000.000, B 300.000. Aynı hastalık aynı yaygınlıkta olsa bile kalabalık bölgede sayı doğal olarak büyük çıkar.
3. Karşılaştırma için oran kuralım: A’da 400 ÷ 2.000.000 = 0,0002, yani 100.000’de 20. B’de 120 ÷ 300.000 = 0,0004, yani 100.000’de 40. Hız B’de iki katıdır.
4. Denetleyelim: sonuç ham sayının verdiği izlenimin tersi ✓ — oranlama tam bu yüzden gerekiyor.

14. Kartlarda bir çalışmada uygulanan adımlar verilmiştir. Bu adımların ortak amacı sorulmaktadır. Kartlara göre doğru yanıt hangisidir?

• A) Sonucu değiştirmek
• B) Veriyi gizlemek
• C) Yöntemi karmaşıklaştırmak
• D) Çalışmanın başkalarınca yeniden yapılabilmesini sağlamak
• E) Süreyi uzatmak

Doğru cevap: D — Kaynağın, yöntemin ve kodun paylaşılması çalışmayı başkalarınca yeniden yapılabilir kılar.

1. Üç kartı okuyalım: veri kaynağı belirtilir, yöntem açıklanır, kodlar paylaşılır.
2. Üçünün ortak yanı, çalışmanın adımlarını dışarıdan görünür kılmaları. Hiçbiri sonucu değiştirmiyor; süreci açıyor.
3. Bu adımlar sayesinde başka bir araştırmacı aynı veriyle aynı yolu izleyip sonucu sınayabilir. Ortak amaç tekrarlanabilirliktir.
4. Denetleyelim: bilimsel bir bulgunun güvenilirliği sınanabilmesine bağlı ✓ — sınanamayan bulgu doğrulanamaz.

15. Tabloda bir veri kümesi verilmiştir. Merkezî eğilim ölçüsü olarak hangisinin tercih edilmesi gerektiği sorulmaktadır. Tabloya göre hangi seçenek doğrudur?

• A) Standart sapma
• B) Ortalama; çünkü bütün değerleri kullanır.
• C) Tepe değer
• D) Açıklık
• E) Ortanca; çünkü 480 değeri ortalamayı yukarı çeker.

Doğru cevap: E — Uç değer bulunan dağılımlarda ortanca daha temsil edici bir merkez ölçüsüdür.

1. Veriye bakalım: 22, 24, 25, 26 ve 480. İlk dört değer birbirine yakın, sonuncusu çok uzak — bir uç değer var.
2. Ortalamayı hesaplarsak 480 bütün toplamı yukarı çeker; sonuç hiçbir maaşa benzemeyen bir sayı olur. Ortalama uç değere duyarlıdır.
3. Ortanca ise sıralamanın ortasındaki değeri alır; uç değerin büyüklüğünden etkilenmez. Bu veri kümesinde daha temsil edicidir.
4. Denetleyelim: ortanca 25 ✓ — dört değerin yakın olduğu bölgeyi gerçekten yansıtıyor.

16. Tabloda dört yıllık değişim verilmiştir. Genel eğilim sorulmaktadır. Tabloya göre en uygun yargı hangisidir?

• A) Bir yıllık düşüşe karşın dönem genelinde artış eğilimi vardır.
• B) Değerler sürekli azalmıştır.
• C) Değerler değişmemiştir.
• D) En yüksek değer 2019'dadır.
• E) Eğilim belirlenemez.

Doğru cevap: A — Bir yıllık düşüşe karşın dönem sonundaki değer başlangıcın üstündedir; eğilim artıştır.

1. Dört değeri sırayla okuyalım: 100, 92, 104, 118.
2. İkinci yılda bir düşüş var (100 → 92). Ama eğilim tek bir yıla değil, bütün döneme bakılarak belirlenir.
3. Sonraki iki yıl yükselmiş ve son değer 118, başlangıçtaki 100’ün üstünde. Öyleyse dönem genelinde artış eğilimi vardır.
4. Denetleyelim: en yüksek değer son yılda ✓ — 2019 en yüksek değil, en düşük yıllardan biri.

17. Yukarıdaki durumda çözümleme öncesinde yapılması gereken sorulmaktadır. Buna göre hangi seçenek doğrudur?

• A) Veri olduğu gibi paylaşılmalıdır.
• B) Kişiyi tanımlayan bilgiler çıkarılmalı ya da anonimleştirilmelidir.
• C) Veri silinmelidir.
• D) Çözümleme yapılmamalıdır.
• E) Bilgiler yayımlanmalıdır.

Doğru cevap: B — Kişiyi tanımlayan bilgiler çözümleme öncesinde çıkarılmalı ya da anonimleştirilmelidir.

1. Veride ne bulunduğunu görelim: kişilerin adı ve kimlik bilgileri, yani doğrudan tanımlayıcı alanlar.
2. Şimdi soralım: çözümleme için bunlara gerek var mı? Ortalama, dağılım ya da ilişki hesaplarının hiçbiri kişinin adını gerektirmez.
3. Gerekmediğine göre bu alanlar çözümleme öncesinde çıkarılmalı ya da tanınamayacak biçime getirilmelidir. Kişisel verilerin korunması bunu zorunlu kılar.
4. Denetleyelim: veriyi büsbütün silmek de gerekmiyor ✓ — çözümleme anonimleştirilmiş hâliyle sürdürülebilir.

18. Tabloda araştırma soruları değerlendirilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan bilgi hangisidir?

• A) Anlamsız
• B) Çok geniş, ölçülemez
• C) Kapsamı ve ölçütü belirli, ölçülebilir
• D) Yanıtlanamaz
• E) Gereksiz

Doğru cevap: C — İyi bir araştırma sorusu hedef kitleyi ve ölçülecek büyüklüğü açıkça belirtir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda araştırma sorusu, sağda değerlendirmesi.
2. Dolu satır: "Gençler mutlu mu?" → çok geniş, ölçülemez. Neden? Ne "genç" tanımlı ne de "mutluluk" nasıl ölçüleceği belli.
3. İkinci soruda iki eksik de giderilmiş: kitle "15-18 yaş arası öğrenciler", ölçüt "haftalık uyku süresi (saat)". Bu soru kapsamı ve ölçütü belirli, ölçülebilir bir sorudur.
4. Denetleyelim: soru bu hâliyle bir veri toplama planına çevrilebiliyor ✓ — kime, neyi soracağımız belli.

19. Yukarıdaki çıkarımda yapılan hata sorulmaktadır. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

• A) Puanlar toplanmamıştır.
• B) Ortalama hesaplanamaz.
• C) Ortalama her zaman yanıltıcıdır.
• D) Ortalama tek başına dağılımı göstermez; yayılım da incelenmelidir.
• E) Öğrenci sayısı eksiktir.

Doğru cevap: D — Ortalama tek başına dağılımı göstermez; yayılım ölçüsü de incelenmelidir.

1. Öğrencinin çıkarımını ayıralım. Gözlem: ortalama 70. Sonuç: öğrencilerin çoğu 70 civarında.
2. Ortalamanın ne söylediğine bakalım: değerlerin merkezini verir, ama o merkezin çevresinde nasıl toplandıklarını söylemez.
3. Aynı 70 ortalaması, herkesin 68-72 arasında olduğu bir sınıftan da, yarısının 40 yarısının 100 aldığı bir sınıftan da çıkabilir. Hata, ortalamadan dağılıma atlamaktır.
4. Denetleyelim: standart sapma bilinseydi ayrım yapılabilirdi ✓ — bu yüzden iki ölçü birlikte okunuyor.

20. Kartlarda hazır veriyle çalışmanın üç kuralı verilmiştir. Kartlar birlikte değerlendirildiğinde ulaşılabilecek en kapsayıcı sonuç hangisidir?

• A) Kartlar birbirinden bağımsızdır.
• B) Kaynak sorgulanmaz.
• C) Tek ölçü yeterlidir.
• D) Sunum denetlenmez.
• E) Hazır veriyle çalışmak; kaynağı sorgulamayı, ölçüleri birlikte okumayı ve sunumu denetlemeyi gerektirir.

Doğru cevap: E — Kartlar kaynak sorgulamayı, ölçü bütünlüğünü ve sunum denetimini tek sonuçta birleştirir.

1. Üç kartı okuyalım: kaynak sorgulanır, ölçüler birlikte okunur, sunum denetlenir.
2. Kartlar veriyle çalışmanın üç ayrı aşamasına bakıyor. Birincisi veri elimize geçmeden önce: nereden geldiği ve nasıl toplandığı.
3. İkincisi çözümleme sırasında: tek bir ölçüye bakmak yanıltır, merkez ile yayılım birlikte okunur. Üçüncüsü sunum aşamasında: grafik ve karşılaştırmalar denetlenir. En kapsayıcı sonuç üçünü birlikte anmalıdır.
4. Denetleyelim: ünitedeki bütün sorular bu üç aşamadan birine giriyordu ✓ — kaynak, ölçü ve sunum.