Söylev (Nutuk)

1. Bir topluluğu bir konuda inandırmak, coşturmak ya da harekete geçirmek için yapılan etkili konuşma tanımlanmaktadır. Bu türün adı sorulmaktadır. Buna göre tür hangisidir?

Söylev nedir?

• A) Söylev (nutuk)
• B) Deneme
• C) Röportaj
• D) Günlük
• E) Anı

Doğru cevap: A — Bir topluluğu inandırmak ve harekete geçirmek için yapılan etkili konuşmaya söylev denir.

1. Tanımdaki iki ögeyi ayıralım: metin bir topluluğa sesleniyor ve amacı inandırmak, coşturmak ya da harekete geçirmek.
2. Seçenekleri bu ölçütle eleyelim. Deneme okurla konuşur ama tek bir okura, yazılı olarak; günlük ve anı kişisel kayıtlardır; röportaj ise bir görüşmeye dayanır.
3. Bir topluluğa karşı, ikna etme amacıyla yapılan konuşmanın adı söylevdir.
4. Denetleyelim: iki öge birlikte aranıyor ✓ — topluluğa seslenmek tek başına yetmez, amaç da ikna olmalı.

2. Söylev türünün amaçları sıralanmaktadır. Bu amaçlardan biri sorulmaktadır. Buna göre söylev neyi hedefler?

Söylevin amacı

• A) Yalnız bilgi vermek
• B) Dinleyiciyi ikna etmek ve bir tutuma yöneltmek
• C) Yalnız güldürmek
• D) Yalnız kayıt tutmak
• E) Yalnız betimleme yapmak

Doğru cevap: B — Söylevin temel amacı dinleyiciyi ikna etmek ve belirli bir tutuma yöneltmektir.

1. Konuşmacının elinde ne olduğunu belirleyelim: bir savı ya da bir çağrısı var. Söylev bu savı bir topluluğa ulaştırmak için yapılıyor.
2. Seçeneklerdeki amaçları sınayalım. Yalnız bilgi vermek bir bildiri ya da ders olurdu; yalnız güldürmek başka bir türün işi; kayıt tutmak ise günlüğün.
3. Söylevi ayıran şey, dinleyiciyi ikna etmek ve onu belirli bir tutuma yöneltmektir.
4. Denetleyelim: bilgi verilmiyor değil ✓ — bilgi veriliyor, ama amaç bilgilendirmenin ötesinde ikna etmek.

3. Etkili bir söylevde bulunması gereken özellikler ele alınmaktadır. Bu özelliklerden biri aranmaktadır. Buna göre hangisi gereklidir?

Etkili söylevin özellikleri

• A) Karmaşık ve anlaşılmaz bir dil
• B) Konuyla ilgisiz örnekler
• C) Açık ve akıcı bir dil, dinleyiciye uygun içerik
• D) Yalnız sayısal veriler
• E) Yalnız yabancı sözcükler

Doğru cevap: C — Söylevde dil açık ve akıcı olmalı, içerik dinleyici kitlesine uygun seçilmelidir.

1. Sözlü metnin bir sınırını görelim: dinleyici konuşmayı anında izler ve anlamadığı bir cümleye geri dönemez.
2. Bu sınır dili doğrudan belirler. Karmaşık ya da yabancı sözcük yüklü bir anlatımda dinleyici bir cümlede takılır ve sonrasını da kaçırır.
3. İkinci gereklilik içerikte: örnekler ve kavramlar dinleyicinin bildiği dünyadan seçilmelidir. Etkili söylevin gereği bu ikisidir.
4. Denetleyelim: "yalnız sayısal veriler" seçeneği ✓ — dinlerken sayı izlemek güçtür, akılda da kalmaz.

4. Bir söylevin etkisi yalnız sözcüklerle sınırlı değildir. Etkiyi artıran öbür ögeler sorulmaktadır. Buna göre hangileri etkilidir?

Sözlü anlatımın ögeleri

• A) Yalnız metnin uzunluğu
• B) Yalnız salonun büyüklüğü
• C) Yalnız dinleyici sayısı
• D) Ses tonu, vurgu, duraklama ve beden dili
• E) Yalnız mikrofonun markası

Doğru cevap: D — Ses tonu, vurgu, duraklama ve beden dili sözlü anlatımın etkisini belirleyen ögelerdir.

1. Yazılı bir metinde okurun elinde yalnız sözcükler vardır; söylevde ise dinleyici konuşmacıyı görür ve duyar.
2. Bu fark yeni araçlar getirir. Aynı cümle sert ya da yumuşak bir tonla söylendiğinde farklı anlaşılır; bir sözcükten önceki duraklama o sözcüğü öne çıkarır.
3. Beden dili de sözü destekler ya da onunla çelişir. Etkiyi artıran ögeler bunlardır.
4. Denetleyelim: seçeneklerdeki salon büyüklüğü, dinleyici sayısı ve mikrofon ✓ — üçü de dış koşullar, anlatımın kendisi değil.

5. Atatürk'ün 1927'de okuduğu ve Millî Mücadele sürecini anlattığı eser bulunmaktadır. Eserin niteliği aranmaktadır. Buna göre Nutuk nasıl bir metindir?

Nutuk

• A) Bir romandır
• B) Bir şiir kitabıdır
• C) Bir sözlüktür
• D) Bir tiyatro oyunudur
• E) Hem söylev hem tarihsel kaynak niteliği taşıyan bir metindir

Doğru cevap: E — Nutuk bir söylev olmasının yanı sıra dönemin birincil tarihsel kaynaklarındandır.

1. Metnin iki yönünü ayrı ayrı görelim. Birinci yön sunuluşta: metin 1927’de bir topluluğa okunmuştur, yani bir söylevdir.
2. İkinci yön içeriktedir: anlatılan olayları yaşayan ve yöneten kişi, kendi tanıklığıyla aktarıyor. Ayrıca metne dönemin telgraf ve resmî yazıları da alınmış.
3. Bu ikinci yön metni tarihsel bir kaynak yapar. Nutuk hem söylev hem birincil kaynak niteliği taşır.
4. Denetleyelim: seçeneklerdeki roman, şiir kitabı, sözlük ve oyun ✓ — dördü de metnin niteliğine uymuyor.

6. Nutuk'ta anlatılan dönem sorulmaktadır. Metin belirli bir tarihsel aralığı ele alır. Buna göre eser hangi dönemi anlatır?

Nutuk'un kapsadığı dönem

• A) 1919'dan 1927'ye uzanan Millî Mücadele ve cumhuriyetin kuruluş sürecini
• B) Osmanlı kuruluş dönemini
• C) İstanbul'un fethini
• D) Tanzimat dönemini
• E) İkinci Dünya Savaşı'nı

Doğru cevap: A — Nutuk, 1919’da Samsun’a çıkıştan 1927’ye uzanan süreci anlatır.

1. Metnin başlangıç noktasını belirleyelim: anlatım Samsun’a çıkışla, yani 1919 ile başlar.
2. Bitiş noktası ise metnin okunduğu tarihtir: 1927. Anlatıcı olayları o güne kadar getirir.
3. Aradaki süre Millî Mücadele ve cumhuriyetin kuruluş sürecidir; eserin kapsadığı dönem budur.
4. Denetleyelim: seçeneklerdeki Osmanlı kuruluşu, İstanbul’un fethi, Tanzimat ve İkinci Dünya Savaşı ✓ — dördü de bu aralığın dışında.

7. Nutuk'ta çok sayıda telgraf ve resmî yazıya yer verilmiştir. Bu kullanımın işlevi aranmaktadır. Buna göre belgeler ne sağlar?

Nutuk'ta belge kullanımı

• A) Metni uzatmayı
• B) Anlatılanları belgeye dayandırarak inandırıcılığı güçlendirmeyi
• C) Konuyu değiştirmeyi
• D) Okuru yormayı
• E) Yalnız biçimsel süs sağlamayı

Doğru cevap: B — Belgeler anlatılanları kanıta dayandırarak metnin inandırıcılığını güçlendirir.

1. Metnin ne yaptığını hatırlayalım: bir söylev olarak bir savı anlatıyor ve dinleyiciyi ikna etmeyi amaçlıyor.
2. İkna için gerekçe gerekir. Telgraf ve resmî yazılar, anlatılanın konuşmacının yorumu değil belgeye dayanan bir aktarım olduğunu gösterir.
3. Böylece metin yalnız anlatan değil kanıtlayan bir metne dönüşür; belgelerin işlevi inandırıcılığı güçlendirmektir.
4. Denetleyelim: belgeler metnin akışını yavaşlatıyor ✓ — buna karşın kullanılmaları, sağladıkları kanıtın önemini gösteriyor.

8. Nutuk'un sonunda yer alan ve gençliğe seslenen bölüm bulunmaktadır. Bu bölümün işlevi sorulmaktadır. Buna göre metin ne yapar?

Gençliğe Hitabe

• A) Olayları sıralar
• B) Belge listesi verir
• C) Cumhuriyeti korumayı gelecek kuşaklara bir görev olarak bırakır
• D) Yalnız teşekkür eder
• E) Yalnız tarih verir

Doğru cevap: C — Gençliğe Hitabe, cumhuriyeti koruma görevini gelecek kuşaklara emanet eder.

1. Bölümün metindeki yerine bakalım: Nutuk’un sonunda ve doğrudan gençliğe seslenerek yer alıyor.
2. Konum işlevi belirliyor. Metnin gövdesi geçmişi anlatır; bu bölüm ise geleceğe döner ve muhatabını değiştirir.
3. Söylenen şey bir görev tanımıdır: cumhuriyeti korumak ve savunmak. Bölüm bu görevi gelecek kuşaklara bırakır.
4. Denetleyelim: "olayları sıralar" seçeneği ✓ — bu, metnin gövdesinin işi, sonuç bölümünün değil.

9. Söylevlerde dinleyiciye seslenen ifadeler kullanılmaktadır. Bu ifadelerin işlevi aranmaktadır. Buna göre hitap ne sağlar?

Hitap ifadeleri

• A) Metni kısaltmayı
• B) Konuyu değiştirmeyi
• C) Dinleyiciyle doğrudan bağ kurmayı ve ilgiyi canlı tutmayı
• D) Yalnız süre kazanmayı
• E) Yalnız ses düzeyini artırmayı

Doğru cevap: C — Hitap, konuşmacı ile dinleyici arasında doğrudan bir bağ kurar ve ilgiyi canlı tutar.

1. Hitabın ne yaptığını görelim: konuşmacı sözü genel bir kalabalığa değil, doğrudan dinleyiciye yöneltiyor.
2. Bu, dinleyicinin konumunu değiştirir. Kendini izleyen biri olmaktan çıkıp muhatap sayar; söz ona söylenmektedir.
3. Muhatap olduğunu bilen kişinin dikkati de canlı kalır. Hitabın sağladığı şey bu bağ ve süregiden ilgidir.
4. Denetleyelim: "yalnız ses düzeyini artırmayı" seçeneği ✓ — hitap sesle değil, yönelimle çalışıyor.

10. Etkili söylevlerde bazı sözcük ve yapıların yinelendiği görülmektedir. Bu yinelemenin işlevi sorulmaktadır. Buna göre yineleme ne sağlar?

Söylevde yineleme

• A) Anahtar düşünceyi pekiştirmeyi ve akılda kalıcılığı artırmayı
• B) Metni bozmayı
• C) Konuyu dağıtmayı
• D) Dinleyiciyi yormayı
• E) Süreyi kısaltmayı

Doğru cevap: A — Yineleme anahtar düşünceyi pekiştirir ve sözün akılda kalmasını sağlar.

1. Sözlü metnin sınırını hatırlayalım: dinleyici cümleyi bir kez duyar ve geri dönüp yeniden okuyamaz.
2. Bu sınır bir çözüm gerektirir. Yazıda altı çizilerek ya da yeniden okunarak yapılan vurgu, konuşmada ancak yineleyerek yapılabilir.
3. Aynı sözcük ya da yapı döndüğünde dinleyici onun önemli olduğunu anlar; düşünce pekişir ve akılda kalır. Yinelemenin işlevi budur.
4. Denetleyelim: "dinleyiciyi yormayı" seçeneği ✓ — ölçülü yineleme yormaz, tersine izlemeyi kolaylaştırır.

11. Bir söylev hazırlanırken izlenmesi gereken adımlar ele alınmaktadır. İlk adım aranmaktadır. Buna göre önce ne yapılmalıdır?

Söyleve hazırlık

• A) Doğrudan sahneye çıkmak
• B) Amaç ve dinleyici kitlesini belirlemek
• C) Yalnız süreyi ölçmek
• D) Yalnız kıyafet seçmek
• E) Yalnız salon ayarlamak

Doğru cevap: B — Hazırlığın ilk adımı konuşmanın amacını ve kime seslenileceğini belirlemektir.

1. Hazırlıktaki adımların birbirine bağlı olduğunu görelim: içerik, dil ve örnekler bir yere göre seçilir.
2. O yer amaç ile dinleyicidir. Amaç bilinmeden hangi düşüncenin savunulacağı, kitle bilinmeden hangi örneklerin anlaşılacağı belirlenemez.
3. Bu yüzden ilk adım amacı ve dinleyici kitlesini belirlemektir; sonraki bütün adımlar bu iki bilgiye dayanır.
4. Denetleyelim: seçeneklerdeki süre, kıyafet ve salon ✓ — üçü de daha sonraki, ikincil ayarlar.

12. Bir söylev metninin bölümleri sıralanmaktadır. Bu bölümler sorulmaktadır. Buna göre söylev nasıl kurulur?

Söylevin planı

• A) Yalnız sonuç bölümüyle
• B) Yalnız kaynakçayla
• C) Giriş, gelişme ve sonuç bölümleriyle
• D) Yalnız dipnotlarla
• E) Yalnız başlıkla

Doğru cevap: C — Söylev; giriş, gelişme ve sonuç bölümlerinden oluşan planlı bir metindir.

1. Bir söylevin dinleyicide nasıl işlediğini izleyelim. Dinleyici konuyu bilmeden gelir; önce neyin konuşulacağını öğrenmesi gerekir — giriş.
2. Ardından düşüncenin gerekçeleriyle ve örnekleriyle geliştirilmesi gelir; ikna bu bölümde kurulur — gelişme.
3. Son olarak ana düşüncenin pekiştirilmesi gerekir, çünkü dinleyici metne geri dönemez — sonuç. Söylevin planı bu üç bölümdür.
4. Denetleyelim: seçeneklerdeki kaynakça ve dipnot ✓ — ikisi de yazılı bilgi metinlerinin ögeleri.

13. Tabloda öğretici türler ve sunuluş biçimleri eşleştirilmiştir. Soru işaretiyle gösterilen biçim aranmaktadır. Buna göre söylev nasıl sunulur?

• A) Yalnız yazılı, gizli
• B) Yalnız yazılı, kişisel
• C) Yalnız görsel
• D) Sözlü olarak, bir topluluğa karşı
• E) Yalnız kayıt olarak

Doğru cevap: D — Söylev, bir topluluğa karşı sözlü olarak sunulan bir türdür.

1. Tablonun kurgusu şu: solda tür, sağda sunuluş biçimi. Ölçüt metnin nasıl ve kime ulaştığı.
2. Dolu satırlar ikisini veriyor: deneme yazılı ve kişisel, makale yazılı ve kanıtlayıcı. İkisi de okura yazıyla ulaşıyor.
3. Söylev bu ölçütün öteki tarafındadır: metin okunmaz, söylenir; muhatabı da tek bir okur değil bir topluluktur.
4. Denetleyelim: "yalnız yazılı, kişisel" seçeneği ✓ — bu, ÜST SATIRDA deneme için zaten yazılmış.

14. Tarih boyunca söylevlerin toplumsal olaylarda etkili olduğu görülmektedir. Bu etkinin nedeni sorulmaktadır. Buna göre neden nedir?

Tarihte söylevin gücü

• A) Söylevlerin uzun olması
• B) Söylevlerin yazıya geçirilmemesi
• C) Topluluğu aynı anda, aynı duygu ve düşünce çevresinde birleştirebilmesi
• D) Yalnız yöneticilere seslenmesi
• E) Yalnız yazılı olması

Doğru cevap: C — Söylev bir topluluğu aynı anda aynı duygu ve düşünce çevresinde birleştirebildiği için etkilidir.

1. Söylevin ulaşma biçimini karşılaştıralım. Yazılı bir metin okurlara ayrı zamanlarda ve ayrı yerlerde ulaşır.
2. Söylevde ise aynı sözler aynı anda yüzlerce kişiye ulaşır. Herkes aynı cümleyi aynı tonla duyar ve çevresindekilerin tepkisini görür.
3. Bu ortak an, ortak bir duygu ve düşünce oluşturur; topluluk birlikte hareket edebilir hâle gelir. Etkinin nedeni budur.
4. Denetleyelim: "yalnız yöneticilere seslenmesi" seçeneği ✓ — söylev tam da geniş topluluklara sesleniyor.

15. Bir söylevi dinlerken izlenmesi gereken tutum ele alınmaktadır. Etkin dinlemenin gereği aranmaktadır. Buna göre dinleyici ne yapmalıdır?

Etkin dinleme

• A) Yalnız sonucu beklemeli
• B) Ana düşünceyi ve dayanakları izleyip not almalı
• C) Yalnız süreyi ölçmeli
• D) Konuşmacıyı bölmeli
• E) Hiç düşünmemeli

Doğru cevap: B — Etkin dinleme, ana düşünceyi ve dayanakları izlemeyi ve not almayı gerektirir.

1. Dinlemenin okumadan farkını görelim: konuşma tek seferliktir, geri sarılamaz.
2. Bu koşulda dinleyicinin işi seçmektir. Her cümleyi tutmak mümkün değil; ana düşünceyi ve onu destekleyen dayanakları ayırt etmek gerekir.
3. Not almak bu ayırmayı kolaylaştırır ve konuşma bittikten sonra da düşünmeyi sürdürmeyi sağlar. Etkin dinlemenin gereği budur.
4. Denetleyelim: "konuşmacıyı bölmeli" seçeneği ✓ — bu dinlemeyi değil konuşmayı keserdi.

16. Söylevde ikna etmek için başvurulan yollar incelenmektedir. Bu yollardan biri sorulmaktadır. Buna göre hangisi bir ikna yoludur?

İkna yolları

• A) Yalnız yüksek sesle konuşmak
• B) Yalnız uzun konuşmak
• C) Yalnız yabancı sözcük kullanmak
• D) Yalnız hızlı konuşmak
• E) Örnek, karşılaştırma ve tanık göstererek düşünceyi desteklemek

Doğru cevap: E — İkna, düşüncenin örnek, karşılaştırma ve tanıklarla desteklenmesiyle sağlanır.

1. İkna edilecek kişinin ne aradığını soralım: bir savı kabul etmesi için gerekçe gerekir.
2. Seçeneklerdeki yolları sınayalım. Yüksek sesle, uzun ya da hızlı konuşmak gerekçe üretmez; yabancı sözcük kullanmak ise anlaşılmayı zorlaştırır.
3. Gerekçe üreten yollar örnek, karşılaştırma ve tanık göstermektir. Örnek düşünceyi somutlar, karşılaştırma ölçü verir, tanık ise dayanak sağlar.
4. Denetleyelim: üç araç da dinleyicinin denetleyebileceği şeyler ✓ — bu yüzden ikna edici oluyorlar.

17. Üslup ölçütü, Söylev (Nutuk) metni üzerinden değerlendirilmektedir. Buna göre üslup neye göre kurulur?

Söylevde üslup

• A) Konuşmanın amacına ve dinleyici kitlesine göre
• B) Yalnız salonun büyüklüğüne göre
• C) Yalnız saate göre
• D) Yalnız mevsime göre
• E) Yalnız konuşmacının yaşına göre

Doğru cevap: A — Üslup, konuşmanın amacına ve dinleyici kitlesinin özelliklerine göre belirlenir.

1. Aynı konunun iki farklı kitleye anlatıldığını düşünelim: bir bilim kuruluna ve bir ilkokul sınıfına.
2. İki konuşma da aynı olamaz. Sözcükler, örnekler ve cümle uzunlukları dinleyicinin bildiği dünyaya göre değişir.
3. İkinci ölçüt amaçtır: bilgilendirmek isteyen bir konuşma ile harekete geçirmek isteyen bir konuşma farklı bir ton kurar. Üslup bu iki ölçütle belirlenir.
4. Denetleyelim: seçeneklerdeki salon, saat, mevsim ve yaş ✓ — dördü de anlatımın niteliğini belirlemiyor.

18. Bir öğrenci okul töreninde konuşma yapacaktır. Hazırlığında öncelik vermesi gereken nokta sorulmaktadır. Buna göre neye öncelik vermelidir?

Okul töreninde konuşma

• A) Yalnız konuşmanın uzunluğuna
• B) Ana düşünceyi belirleyip onu destekleyen birkaç güçlü örnek seçmeye
• C) Yalnız süslü sözcük bulmaya
• D) Yalnız ezberlemeye
• E) Yalnız mikrofon ayarına

Doğru cevap: B — Öncelik, açık bir ana düşünce belirlemek ve onu destekleyen birkaç güçlü örnek seçmektir.

1. Dinleyicinin konuşmadan ne alıp götürdüğünü düşünelim: tek tek cümleleri değil, bir ana düşünceyi hatırlar.
2. Öyleyse hazırlığın çekirdeği de bu olmalı; önce ne söylenmek istendiği açıkça belirlenmeli.
3. İkinci adım bu düşünceyi somutlamaktır. Az sayıda ama güçlü örnek, çok sayıda dağınık bilgiden daha kalıcıdır. Öncelik bu ikisindedir.
4. Denetleyelim: "yalnız ezberlemeye" seçeneği ✓ — ezber, ana düşünce belirlenmeden yapılırsa bir işe yaramaz.

19. Yazılı hâl ile sözlü sunum, Söylev (Nutuk) örneğinde karşılaştırılmaktadır. Aradaki fark aranmaktadır. Buna göre hangisi doğrudur?

Yazılı metin ve sözlü sunum

• A) İkisi tümüyle aynıdır
• B) Yazılı metin okunamaz
• C) Sunumda ses, vurgu ve beden dili metne yeni bir anlam katmanı ekler
• D) Sunumda metin gereksizdir
• E) Yazılı metin dinleyiciye ulaşmaz

Doğru cevap: C — Sunumda ses, vurgu, duraklama ve beden dili yazılı metne yeni bir anlam katmanı ekler.

1. İki hâli karşılaştıralım: yazılı metinde okurun elinde yalnız sözcükler vardır.
2. Sunumda ise aynı sözcüklere yeni araçlar eklenir. Konuşmacı bir sözcüğü vurgulayabilir, bir cümleden önce durabilir, tonunu değiştirebilir.
3. Bu araçlar metni değiştirmez ama ona bir katman ekler; aynı cümle sunumda başka bir ağırlık kazanır. Aradaki fark budur.
4. Denetleyelim: "sunumda metin gereksizdir" seçeneği ✓ — eklenen katman metnin yerine geçmiyor, üzerine biniyor.

20. Söylev ünitesinde tür bilgisi ile sözlü anlatım çalışması birlikte yürütülmektedir. Bu bütünlüğün amacı sorulmaktadır. Buna göre amaç nedir?

Ünitenin özeti

• A) Yalnız metin ezberletmek
• B) Yalnız tarih öğretmek
• C) Yalnız yazım kuralı öğretmek
• D) Türü tanımanın yanı sıra topluluk önünde düşünceyi açık ve etkili biçimde anlatabilme becerisi kazandırmak
• E) Yalnız okuma hızını artırmak

Doğru cevap: D — Amaç, türü tanımanın yanı sıra topluluk önünde düşünceyi açık ve etkili biçimde anlatabilmektir.

1. Ünitede yürütülen iki çalışmayı ayıralım: tür bilgisi ve sözlü anlatım uygulaması.
2. Tür bilgisi örnek metinlerle kazanılır; öğrenci bir söylevin nasıl kurulduğunu, hangi araçlarla ikna ettiğini görür.
3. Uygulama ise bu bilgiyi beceriye çevirir. Öğrenci kendi konuşmasını hazırlar ve topluluk önünde sunar; kazandırılan şey budur.
4. Denetleyelim: seçeneklerdeki metin ezberi, tarih ve yazım kuralı ✓ — üçü de sözlü anlatım becerisi değil.