Maddenin Doğası

1. Şekilde üç kutuda maddenin tanecik dizilişleri modellenmiştir. Tanecikleri düzenli ve sıkı biçimde bulunan katı hâl kaç numaralı kutudur?

• A) 1. kutu
• B) 2. kutu
• C) 3. kutu
• D) Üçü de katıdır

Doğru cevap: A — Tanecikleri düzenli sıralar hâlinde ve birbirine bitişik olan hâl katıdır: 1. kutu.

1. Maddenin hâli, taneciklerin dizilişinden anlaşılır; üç kutuyu karşılaştıralım.
2. 1. kutuda tanecikler düzgün sıralar hâlinde ve birbirine bitişik.
3. 2. kutuda tanecikler yakın ama düzensiz (sıvı), 3. kutuda ise uzak ve dağınık (gaz). Düzenli ve sıkı diziliş katıya aittir.
4. Denetleyelim: katının şekli belirli olduğu için tanecikleri yer değiştiremez, yalnız titreşir — bu da düzenli dizilişi açıklıyor ✓.

2. Şemada katı, sıvı ve gaz hâlleri arasındaki geçişler numaralı oklarla gösterilmiştir. Buzun eriyip suya dönüşmesi kaç numaralı okla temsil edilir?

• A) 1
• B) 2
• C) 3
• D) 4

Doğru cevap: A — Buz katı, su sıvıdır; katıdan sıvıya geçiş erimedir ve şemada 1 numaralı oktur.

1. Önce hangi hâlden hangisine geçildiğini belirleyelim: buz KATI, su SIVI.
2. Şemada katıdan sıvıya giden oku arıyoruz; bu 1 numaralı ok.
3. Bu değişimin adı erimedir.
4. Denetleyelim: öteki oklar başka değişimleri gösteriyor — 2 donma (sıvı→katı), 3 buharlaşma (sıvı→gaz), 4 yoğuşma (gaz→sıvı) ✓.

3. Bir öğrenci ısıttığı suyun sıcaklığını şekildeki araçla ölçmüştür. Bu araçla ölçülen büyüklük ve birimi hangi seçenekte birlikte doğru verilmiştir?

• A) Isı – newton
• B) Sıcaklık – santigrat derece
• C) Kütle – gram
• D) Isı – gram

Doğru cevap: B — Şekildeki araç termometredir; sıcaklığı ölçer ve birimi santigrat derecedir.

1. Önce aracı tanıyalım: şekildeki araç termometre.
2. Termometre ISIYI değil SICAKLIĞI ölçer; ikisi farklı büyüklüklerdir.
3. Sıcaklığın ülkemizde kullanılan birimi °C, yani santigrat derece.
4. Denetleyelim: newton kuvvetin, gram kütlenin birimi ✓ — ikisi de sıcaklıkla ilgisiz.

4. Şekildeki iki kapta bulunan suların sıcaklıkları eşit, miktarları farklıdır. Bu iki kap karşılaştırıldığında hangi yargı doğrudur?

• A) İki kaptaki su aynı ısıya sahiptir.
• B) Az sudaki ısı daha fazladır.
• C) Çok sudaki ısı daha fazladır.
• D) Çok sudaki sıcaklık daha yüksektir.

Doğru cevap: C — Sıcaklık madde miktarından bağımsızdır ama ısı miktarla artar; 250 g suyun ısısı fazladır.

1. İki kabın sıcaklığı da 40 °C olarak verilmiş; sıcaklıklar EŞİT.
2. Sıcaklık madde miktarına bağlı değildir — bu yüzden 50 g ile 250 g suyun sıcaklığı aynı olabilir.
3. Isı ise madde miktarıyla artar: aynı sıcaklıkta daha çok madde, daha çok ısı taşır. 250 g su daha fazla ısıya sahip.
4. Denetleyelim: iki kap da soğutulup 0 °C’ye indirilseydi, çok olandan daha fazla enerji çekilmesi gerekirdi ✓.

5. Buzun düzenli ısıtılması sırasında ölçülen sıcaklıklar grafiğe aktarılmıştır. Grafikte sıcaklığın 4 ile 8. dakikalar arasında sabit kalmasının nedeni nedir?

• A) Isıtıcı kapatılmıştır.
• B) Termometre bozulmuştur.
• C) Alınan ısı erime için harcanmaktadır.
• D) Su bu sürede kaynamaktadır.

Doğru cevap: C — Grafikteki düz bölüm erime süresidir; alınan ısı sıcaklığı yükseltmek yerine hâl değiştirmeye harcanır.

1. Grafikte sıcaklık 4-8. dakikalar arasında 0 °C’de sabit kalıyor.
2. 0 °C buzun erime sıcaklığıdır; bu sürede madde katıdan sıvıya geçiyor.
3. Hâl değişimi sırasında alınan ısı taneciklerin bağlarını çözmek için kullanılır, sıcaklığı yükseltmez. Bu yüzden termometre sabit kalır.
4. Denetleyelim: 8. dakikadan sonra erime bitiyor ve grafik yeniden yükseliyor ✓ — ısıtıcı hep açıkmış demek.

6. Şekilde eşit miktarda su, biri geniş biri dar iki kaba konup aynı odada bir gün bekletilmiştir. Ertesi gün hangi kapta daha az su kalır ve bunun sebebi nedir?

• A) Geniş tabakta; açık yüzey büyüdükçe buharlaşma artar.
• B) Dar bardakta; dar kaplarda su daha çabuk uçar.
• C) İkisinde de eşit kalır; kabın biçimi etkisizdir.
• D) Geniş tabakta; geniş kaplar suyu emer.

Doğru cevap: A — Buharlaşma açık yüzeyden olur; geniş tabakta yüzey büyük olduğu için daha çok su buharlaşır.

1. İki kaba da 50 mL su konmuş, oda ve süre aynı; öyleyse fark buradan gelmiyor.
2. Değişen tek etken suyun AÇIKTA KALAN YÜZEYİ: geniş tabakta yüzey büyük, dar bardakta küçük.
3. Buharlaşma yüzeyden olur; yüzey genişledikçe aynı sürede daha çok tanecik havaya karışır. Geniş tabakta daha az su kalır.
4. Denetleyelim: ıslak çamaşır asılırken yayılır, top hâlinde bırakılmaz — aynı ilke ✓.

7. Yaz gününde buzlu su doldurulan bir bardağın dış yüzeyinde kısa sürede su damlacıkları oluşmuştur. Bardağın dışındaki bu damlacıklar hangi olayla açıklanır?

• A) Bardaktaki su dışarı sızmıştır.
• B) Havadaki su buharı soğuk yüzeyde yoğuşmuştur.
• C) Bardak erimeye başlamıştır.
• D) Buz süblimleşmiştir.

Doğru cevap: B — Havadaki su buharı soğuk yüzeyde ısı vererek sıvıya döner; bu yoğuşmadır.

1. Havada gözle görülmeyen su buharı bulunur.
2. Bardağın dış yüzeyi buzlu su nedeniyle çok soğuk.
3. Su buharı bu soğuk yüzeye değince ısı verir ve sıvı hâle geçer. Gazdan sıvıya geçişin adı yoğuşmadır.
4. Denetleyelim: damlacıklar bardağın DIŞINDA oluşuyor — içeriden sızsaydı bardağın çatlak olması gerekirdi ✓.

8. Kapalı bir dolaba konan katı naftalin topu bir ay sonunda şekildeki gibi küçülmüş, dolapta hiç sıvı birikintisi görülmemiştir. Naftalinin uğradığı hâl değişimi hangisidir?

• A) Erime
• B) Donma
• C) Yoğuşma
• D) Süblimleşme

Doğru cevap: D — Katıdan doğrudan gaza geçişe süblimleşme denir; ara sıvı hâl görülmez.

1. Naftalin başlangıçta katı ve bir ay sonunda belirgin biçimde küçülmüş — madde bir yere gitmiş.
2. Dolapta hiç sıvı birikintisi yok; demek ki önce erimemiş.
3. Sıvı hâle uğramadan doğrudan gaza geçmiş. Bu değişimin adı süblimleşmedir.
4. Denetleyelim: naftalinin kokusunun odaya yayılması da gaz hâline geçtiğini gösteriyor ✓.

9. Tabloda buharlaşma ile kaynama olayları karşılaştırılmıştır. Islak çamaşırın güneşte kuruması bu iki olaydan hangisine örnektir ve neden?

• A) Kaynamaya; çünkü su 100 °C'ye ulaşmıştır.
• B) Yoğuşmaya; çünkü su havaya karışır.
• C) Erimeye; çünkü su hâl değiştirir.
• D) Buharlaşmaya; çünkü olay yüzeyde ve her sıcaklıkta gerçekleşir.

Doğru cevap: D — Çamaşırdaki su 100 °C'ye çıkmadan, yüzeyden buharlaşarak havaya karışır.

1. Tabloda buharlaşma yüzeyde ve her sıcaklıkta olur.
2. Kaynama ise belirli bir sıcaklıkta ve sıvının her yerinde olur.
3. Çamaşırdaki su kaynamamaktadır.
4. Su yüzeyden havaya geçtiği için olay buharlaşmadır.

10. Tabloda üç maddenin erime sıcaklıkları verilmiştir. Sıcaklığı 400 °C'ye çıkarılan bir fırına bu üç madde birlikte konursa hangileri sıvı hâle geçer?

• A) Yalnız demir
• B) Yalnız buz
• C) Buz ve kurşun
• D) Üçü de

Doğru cevap: C — Erime sıcaklığı 400 °C'nin altında olan buz ve kurşun erir; demirinki 1538 °C olduğu için erimez.

1. Bir madde erime sıcaklığına ulaşırsa sıvı hâle geçer.
2. Buzun erime sıcaklığı 0 °C, kurşununki 327 °C'dir.
3. Bu iki değer de 400 °C'nin altındadır, ikisi de erir.
4. Demirin erime sıcaklığı 1538 °C olduğundan demir katı kalır.

11. Özdeş kaplara konan eşit miktarda üç sıvı aynı odada bir gün bekletilmiş, buharlaşan miktarlar grafiğe işlenmiştir. Grafiğe göre bu sıvılardan hangisi en hızlı buharlaşmıştır?

• A) Alkol
• B) Su
• C) Zeytinyağı
• D) Üçü de aynı hızda

Doğru cevap: A — Kaplar, sıvı miktarı ve oda koşulları aynı; en çok buharlaşan sıvı en hızlı buharlaşandır: alkol (18 mL).

1. Deneyde kaplar özdeş, sıvı miktarları eşit ve oda aynı; koşullar sabit tutulmuş.
2. Değişen tek etken sıvının cinsi. Grafikteki değerler: alkol 18 mL, su 9 mL, zeytinyağı 2 mL.
3. Aynı sürede en çok buharlaşan sıvı en hızlı buharlaşandır: alkol.
4. Denetleyelim: buharlaşma hızı maddeye özgü bir özelliktir — bu yüzden aynı koşullarda farklı sonuçlar çıkıyor ✓.

12. Ağzına kadar su doldurulup kapağı kapatılan bir cam şişe derin dondurucuya konduğunda şekildeki gibi çatlamıştır. Bu gözlemin nedeni hangi seçenekte doğru açıklanmıştır?

• A) Su donarken kütlesi artmıştır.
• B) Su donarken hacmi büyümüştür.
• C) Cam soğukta erimiştir.
• D) Şişedeki su buharlaşmıştır.

Doğru cevap: B — Su donarken hacmi büyür; ağzına kadar dolu kapalı şişede yer bulamayınca camı çatlatır.

1. Şişe ağzına kadar dolu ve kapağı kapalı; genişleme için hiç boşluk yok.
2. Su donarak buza dönüşüyor. Çoğu maddenin tersine, su DONARKEN hacmi büyür.
3. Genişleyen buz cama basınç uygular ve şişe çatlar.
4. Denetleyelim: buzun suda batmayıp yüzmesinin nedeni de bu — aynı kütle daha büyük hacim kapladığı için yoğunluğu azalıyor ✓.

13. Şemada bir kış gününde gözlenen olaylar sırayla verilmiştir. Şemadaki üçüncü aşamada gerçekleşen hâl değişimi ve bu değişimin ısı ile ilişkisi nedir?

• A) Donma; madde ısı verir.
• B) Yoğuşma; madde ısı verir.
• C) Süblimleşme; madde ısı alır.
• D) Erime; madde ısı alır.

Doğru cevap: D — Kar katı, su sıvı; katıdan sıvıya geçiş erimedir ve madde ısı alarak gerçekleştirir.

1. Şemadaki üçüncü aşamada kar suya dönüşüyor: katı → sıvı.
2. Bu değişimin adı erimedir.
3. Erime için taneciklerin bağlarının çözülmesi gerekir; bunun için madde dışarıdan ISI ALIR. Şemada da havanın ısınması bu ısıyı sağlıyor.
4. Denetleyelim: ısı alan değişimler erime, buharlaşma ve süblimleşme; ısı veren değişimler donma, yoğuşma ve kırağılaşma ✓.

14. Kartlarda ısı ile sıcaklık arasındaki temel fark özetlenmiştir. Bu bilgilere göre kaynayan bir çaydanlıktaki su için hangisi söylenebilir?

• A) Suyun sıcaklığı bir enerji türüdür.
• B) Isı termometreyle doğrudan okunur.
• C) Suyun sahip olduğu ısı bir enerji, sıcaklığı ise bir ölçüdür.
• D) Isı ile sıcaklık aynı büyüklüklerdir.

Doğru cevap: C — Isı bir enerji türüdür ve joule ile ölçülür; sıcaklık ise termometreyle okunan bir ölçüdür.

1. Kartlardaki tanımları okuyalım: ısı ENERJİDİR ve joule ile ölçülür; sıcaklık ÖLÇÜDÜR ve °C ile ölçülür.
2. Bu tanımları çaydanlıktaki suya uygulayalım.
3. Suyun sahip olduğu ısı bir enerjidir; sıcaklığı ise termometreyle okunan bir ölçüdür. İkisi farklı büyüklükler.
4. Denetleyelim: termometre yalnız sıcaklığı okur, ısıyı doğrudan ölçmez ✓ — ısı için madde miktarı da bilinmelidir.

15. Tabloda üç öğrencinin hâl değişimleriyle ilgili cümleleri verilmiştir. Bu öğrencilerden hangisinin cümlesi yanlıştır ve nasıl düzeltilmelidir?

• A) Ada; kaynayan su ısı verir.
• B) Berk; donan su ısı verir.
• C) Can; eriyen buz ısı verir.
• D) Üç cümle de doğrudur.

Doğru cevap: B — Donma sırasında madde ısı VERİR; Berk’in cümlesi yanlış ve "donan su ısı verir" olmalıdır.

1. Üç cümleyi ayrı ayrı sınayalım.
2. Ada: kaynayan su ısı alır ✓ doğru — buharlaşma ısı alan bir değişimdir.
3. Can: eriyen buz ısı alır ✓ doğru. Berk: donan su ısı alır ✗ — donma sıvıdan katıya geçiştir ve bu yönde madde ısı VERİR.
4. Denetleyelim: kural şu — maddeyi daha düzensiz hâle taşıyan değişimler ısı alır (erime, buharlaşma), daha düzenli hâle taşıyanlar ısı verir (donma, yoğuşma) ✓.