Atatürkçülük ve Çağdaşlaşan Türkiye

1. Kartta Türk Medeni Kanunu'ndan bazı düzenlemeler verilmiştir. Bu düzenlemelere dayanarak aşağıdakilerden hangisine ULAŞILAMAZ?

• A) Aile hayatında kadın ve erkek eşitliği güçlendirilmiştir.
• B) Evlilik devletin güvencesine alınmıştır.
• C) Kadınlara milletvekili seçme ve seçilme hakkı verilmiştir.
• D) Aile hukuku çağdaş ve laik bir temele oturtulmuştur.

Doğru cevap: C — Kart miras, boşanma, resmî nikâh ve tek eşlilikle ilgilidir; siyasi haklardan söz etmez. Milletvekili seçme ve seçilme hakkı 1934'te ayrı bir düzenlemeyle verilmiştir.

1. Ne soruluyor: kartta KANITI olmayan yargı.
2. A: Eşit miras ve eşit boşanma hakkı, ulaşılır. B: Resmî nikâh zorunluluğu, ulaşılır.
3. D: Nikâhın devlet eliyle kıyılması ve tek eşlilik çağdaş, laik aile hukukudur, ulaşılır.
4. C: Kartta seçim ya da Meclis yoktur; siyasi haklar Medeni Kanun'un konusu değildir.
5. Sık yapılan hata: C'yi doğru bir bilgi olduğu için işaretlememek. Soru "doğru mu" değil "karttan çıkar mı" diye soruyor.

2. Zaman şeridinde eğitim alanındaki bazı inkılaplar verilmiştir. Millet Mektepleri'nin Harf İnkılabı'ndan yalnızca iki ay sonra açılmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yeni harfleri kısa sürede halka öğretip okuryazar oranını artırmak
• B) Üniversiteleri kapatmak
• C) Medreseleri yeniden açmak
• D) Yalnızca yabancı dil öğretmek

Doğru cevap: A — Yeni harflerin kabulüyle bütün halkın bu harflerle okuma yazma öğrenmesi gerekiyordu; Millet Mektepleri yetişkinlere yeni harfleri hızla öğretmek için açıldı.

1. Ne soruluyor: iki olayın arka arkaya gelmesinin nedeni.
2. Harf İnkılabı ile yazı değişti; eski harfleri bilenler bile yeni harfleri öğrenmek zorundaydı.
3. Bunun için okula gidemeyen yetişkinlere de ulaşılmalıydı.
4. Millet Mektepleri bu ihtiyaçla hemen açıldı. Denetleme: B, C ve D şeritteki eğitim birliği ve reform yönüyle çelişir.
5. Sık yapılan hata: B şıkkı. Şeritteki "Üniversite Reformu" kapatma değil yeniden düzenlemedir ve Millet Mektepleri'yle ilgisi yoktur.

3. 1926'dan önce İstanbul ile İzmir arasında yolcu ve yük taşıyan gemilerin önemli bir kısmı yabancı şirketlere aitti. 1926'da çıkarılan Kabotaj Kanunu ile Türk limanları arasında taşımacılık yapma hakkı yalnız Türk gemilerine verildi. Bu kanun hangi alanda tam bağımsızlığı güçlendirmiştir?

• A) Hukuk
• B) Deniz ticareti ve ekonomi
• C) Eğitim
• D) Sanat

Doğru cevap: B — Kabotaj Kanunu karasularındaki ticari taşımacılığı Türk gemilerine ayırarak deniz ticaretinde yabancı ayrıcalığına son verdi; bu ekonomik bağımsızlıktır.

1. Ne soruluyor: kanunun bağımsızlığı güçlendirdiği alan.
2. Konu gemilerle yolcu ve yük taşımacılığı: ticaret.
3. Hakkın yalnız Türk gemilerine verilmesi, yabancıların bu alandaki ayrıcalığının bitmesi demektir.
4. Ticarette yabancı ayrıcalığının kalkması ekonomik bağımsızlıktır. Denetleme: metinde mahkeme, okul ya da sanat yok.
5. Sık yapılan hata: A şıkkı. "Kanun" sözcüğü hukuku çağrıştırıyor; oysa her inkılap kanunla yapılır, soru kanunun alanını soruyor.

4. Kartlarda Cumhuriyet döneminde yapılan bazı inkılaplar verilmiştir. Bu inkılapların ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Ekonomik bağımsızlığı sağlamaya yöneliktir.
• B) Dış politikada yeni ittifaklar kurmaya yöneliktir.
• C) Toplumsal hayatı çağdaşlaştırmaya yöneliktir.
• D) Askerî gücü artırmaya yöneliktir.

Doğru cevap: C — Kıyafet, tekke ve zaviyelerin kapatılması, takvim ve soyadı düzenlemeleri günlük ve toplumsal hayatı değiştiren inkılaplardır; ortak amaç toplumsal hayatın çağdaşlaşmasıdır.

1. Ne soruluyor: dört inkılabın ortak alanı.
2. Şapka: kıyafet. Tekke ve zaviyeler: toplumsal-dinî kurumlar. Takvim: günlük hayatın düzeni. Soyadı: kimlik ve aile adı.
3. Dördü de insanların gündelik ve toplumsal yaşamını değiştirir.
4. Ortak özellik toplumsal hayatın çağdaşlaşmasıdır. Denetleme: kartlarda ekonomi, dış politika ya da ordu yok.
5. Sık yapılan hata: A şıkkı. Uluslararası takvimin ticarete yararı vardır, ama dört kartın ORTAK özelliği ekonomik değildir.

5. Cumhuriyetin ilk yıllarında nüfusun büyük çoğunluğu köylerde yaşıyordu. Köylü, ürününün onda birini "aşar" adıyla vergi olarak veriyordu ve bu vergi çoğu zaman haksız biçimde topluyordu. 1925'te aşar vergisi kaldırıldı. Bu uygulama hangi ilkeyle ilişkilidir ve toplumun hangi kesimini korumaya yöneliktir?

• A) Laiklik — din adamlarını
• B) Devletçilik — sanayicileri
• C) İnkılapçılık — memurları
• D) Halkçılık — nüfusun çoğunluğunu oluşturan köylüyü

Doğru cevap: D — Aşarın kaldırılması halkın çoğunluğunu oluşturan köylünün yükünü hafifletti; halkın yararını ve toplumsal adaleti gözeten halkçılık ilkesiyle ilişkilidir.

1. Ne soruluyor: uygulamanın ilkesi ve koruduğu kesim.
2. Aşarı ödeyen kesim köylüdür ve nüfusun çoğunluğu köydedir.
3. Halkın çoğunluğunun yükünü kaldırmak halkçılığın "halk için" anlayışıdır.
4. İki bilgiyi birlikte doğru eşleyen D'dir. Denetleme: sanayici, memur ve din adamı metinde aşar ödeyen kesim olarak geçmez.
5. Sık yapılan hata: B şıkkı. Vergi ekonomik bir konu olduğu için devletçilik sanılıyor; ama amaç ekonomiyi devletin yönetmesi değil halkın yükünü hafifletmektir.

6. Kartta Türkiye ekonomisinde 1929-1933 arasındaki gelişmeler özetlenmiştir. Bu gelişmelere göre devletçilik uygulamalarına yönelmenin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Özel girişimi tamamen yasaklamak
• B) Bunalım ve sermaye yetersizliği karşısında sanayileşmeyi devletin öncülüğünde sağlamak
• C) Dış borçları artırmak
• D) Yabancı şirketlere yeni ayrıcalıklar tanımak

Doğru cevap: B — Dünya bunalımı ve özel sermayenin yetersizliği karşısında devlet, planlı sanayileşmenin öncüsü oldu; Sümerbank ve sanayi planı bunun uygulamalarıdır.

1. Ne soruluyor: devletçiliğe yönelmenin gerekçesi.
2. İki sorun: 1929 bunalımı ve özel sermayenin büyük yatırıma yetmemesi.
3. Çözüm: yatırımı devlet üstlenir, plan yapar, kurum kurar (Sümerbank).
4. Devlet sanayileşmenin öncüsü olur. Denetleme: A yanlıştır, özel girişim yasaklanmadı, devlet yalnız yetmediği yerde öne çıktı.
5. Sık yapılan hata: A şıkkı. Devletçiliği özel sektörün kaldırılması sanmak; Türkiye'deki devletçilik karma ekonomi anlayışıdır.

7. 1934'te Soyadı Kanunu çıkarılmış, aynı yıl "ağa, hacı, hafız, efendi, bey, paşa" gibi lakap ve unvanların resmî kullanımı kaldırılmıştır. Bu iki düzenlemenin ortak amacı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Toplumsal eşitliği sağlamak ve resmî işlemlerdeki karışıklığı gidermek
• B) Dinî kurumları güçlendirmek
• C) Yabancılara ayrıcalık tanımak
• D) Nüfus sayımını durdurmak

Doğru cevap: A — Soyadı herkesin resmî kayıtta açıkça ayırt edilmesini sağladı; lakap ve unvanların kaldırılması da kişiler arasındaki ayrıcalık izlerini sildi. Ortak amaç eşitlik ve düzenli kayıttır.

1. Ne soruluyor: iki düzenlemenin ortak amacı.
2. Soyadından önce aynı adı taşıyan kişiler resmî işlerde karışıyordu; soyadı bunu giderdi.
3. Ağa, paşa, efendi gibi unvanlar toplumsal üstünlük belirtiyordu; kaldırılınca herkes eşit ada sahip oldu.
4. Ortak amaç: eşitlik + resmî düzen. Denetleme: B, C ve D iki düzenlemenin hiçbiriyle ilgili değildir.
5. Sık yapılan hata: yalnız soyadını düşünüp eşitlik boyutunu atlamak; soru İKİ düzenlemenin ortak amacını istiyor.

8. 1925'te uluslararası saat ve takvim, 1931'de metre, kilogram ve litre gibi uluslararası ölçü birimleri kabul edilmiştir. Bu düzenlemelerin ekonomik hayata en önemli katkısı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Ticareti tamamen yasaklaması
• B) Yalnızca yerel ölçülerin kullanılmasını zorunlu kılması
• C) Batı ile ticari ve sosyal ilişkilerde karışıklığı gidermesi
• D) Vergileri artırması

Doğru cevap: C — Dünyanın kullandığı saat, takvim ve ölçülere geçilmesi, özellikle dış ticarette tarih ve miktar hesaplarındaki karışıklığı giderdi.

1. Ne soruluyor: uluslararası ölçü ve takvime geçişin ekonomiye katkısı.
2. Önceden okka, arşın gibi yerel ölçüler ve farklı takvimler kullanılıyordu.
3. Ticaret yapılan ülkelerle aynı ölçü ve takvimi kullanmak hesapları kolaylaştırır.
4. Katkı: dış ilişkilerde karışıklığın giderilmesi. Denetleme: B tam tersini söyler; A ve D metinle ilgisizdir.
5. Sık yapılan hata: B şıkkı. Düzenlemenin adı "uluslararası" iken yerel ölçüleri zorunlu kıldığını düşünmek.

9. İzmir İktisat Kongresi, Lozan görüşmeleri henüz sonuçlanmamışken toplanmış ve karttaki kararları almıştır. Bu durum aşağıdakilerden hangisini gösterir?

• A) Ekonomik bağımsızlığın siyasi bağımsızlık kadar önemli görüldüğünü
• B) Lozan'ın ekonomik maddelerinin kongreden önce kabul edildiğini
• C) Kongrede savaş kararı alındığını
• D) Yabancı sermayenin ülkeye girişinin tamamen yasaklandığını

Doğru cevap: A — Barış görüşmeleri sürerken ekonominin geleceğini tartışmak ve "siyasi zaferler ekonomik zaferlerle taçlandırılmalıdır" demek, ekonomik bağımsızlığın siyasi bağımsızlıkla eş değerde görüldüğünü gösterir.

1. Ne soruluyor: kongrenin zamanlamasının anlamı.
2. Lozan henüz bitmemişken ekonomik hedefler belirleniyor.
3. Son madde açıkça siyasi zaferin ekonomik zaferle tamamlanması gerektiğini söylüyor.
4. Demek ki ekonomik bağımsızlık siyasi bağımsızlık kadar önemli. Denetleme: B zamanlamayla çelişir, Lozan henüz sonuçlanmamıştı.
5. Sık yapılan hata: D şıkkı. "Millî sermaye" vurgusunu yabancı sermaye yasağı sanmak; kongre yabancı sermayeyi koşullu olarak kabul etmişti.

10. 1924'ten önce medreseler, Batı tarzı okullar, azınlık ve yabancı okulları birbirinden farklı programlarla eğitim veriyor, farklı düşüncelerde nesiller yetişiyordu. Tevhid-i Tedrisat Kanunu bu soruna nasıl bir çözüm getirmiştir?

• A) Medreselerin sayısı artırılmıştır.
• B) Bütün eğitim kurumları Maarif Vekâleti'ne bağlanarak eğitimde birlik sağlanmıştır.
• C) Yabancı okullara tam serbestlik tanınmıştır.
• D) Eğitim paralı hâle getirilmiştir.

Doğru cevap: B — Tevhid-i Tedrisat "öğretimin birleştirilmesi" demektir; bütün okullar Maarif Vekâleti'ne bağlanarak aynı çatı altında, ortak anlayışla eğitim vermeye başladı.

1. Ne soruluyor: çok başlı eğitim sorununa kanunun çözümü.
2. Sorun: farklı kurumlar, farklı programlar, farklı düşünceler.
3. Kanunun adı "öğretimin birleştirilmesi" anlamına gelir.
4. Çözüm: tüm kurumların tek bakanlığa bağlanması. Denetleme: A ve C sorunu büyütür; D metinle ilgisizdir.
5. Sık yapılan hata: C şıkkı. Yabancı okullar kapatılmadı ama serbest de bırakılmadı; onlar da denetime bağlandı.

11. Şapka Kanunu'ndan önce giyilen başlık ve kıyafetler çoğu zaman kişinin mesleğini, inancını ve toplumdaki konumunu belli ediyordu. 1925'te çıkarılan Şapka Kanunu aşağıdaki amaçlardan hangisiyle en çok ilişkilidir?

• A) Ekonomik kalkınmayı hızlandırmak
• B) Dış politikada ittifak kurmak
• C) Hukukta birliği sağlamak
• D) Kıyafetten doğan ayrımları kaldırıp toplumsal birliği ve çağdaş görünümü sağlamak

Doğru cevap: D — Kıyafetin kişiyi mesleğine, inancına ya da konumuna göre ayırması toplumsal ayrımlara yol açıyordu; ortak ve çağdaş kıyafet bu ayrımı azalttı.

1. Ne soruluyor: kanunun ilişkili olduğu amaç.
2. Sorun metinde verilmiş: kıyafet kişiyi ayırıyor.
3. Ortak bir kıyafet düzeni bu ayrımı azaltır ve çağdaş bir görünüm kazandırır.
4. Amaç: toplumsal birlik ve çağdaşlaşma. Denetleme: metinde ekonomi, dış politika ya da mahkeme yok.
5. Sık yapılan hata: A şıkkı. Yerli kumaş üretimiyle ilgili gibi düşünülüyor; kanunun amacı ekonomik değil toplumsaldı.

12. 1933'te Darülfünun kapatılarak yerine İstanbul Üniversitesi kurulmuş, Avrupa'dan gelen bilim insanlarından yararlanılmış, bilimsel araştırmaya önem verilmiştir. Bu reformun amacı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Yükseköğretimi tamamen durdurmak
• B) Yükseköğretimi çağdaş ve bilimsel esaslara göre yeniden düzenlemek
• C) Yalnızca din eğitimine ağırlık vermek
• D) Yabancı öğretim üyesi çalıştırmayı yasaklamak

Doğru cevap: B — Darülfünun'un yerine modern bir üniversite kurulması ve bilimsel araştırmanın öne çıkarılması, yükseköğretimin çağdaş bilim anlayışıyla yeniden düzenlendiğini gösterir.

1. Ne soruluyor: 1933 reformunun amacı.
2. Kapatılan kurumun yerine hemen yenisi kuruldu: eğitim durmadı.
3. Avrupalı bilim insanları ve araştırma vurgusu çağdaş bilim anlayışıdır.
4. Amaç: yükseköğretimin bilimsel esaslarla yeniden düzenlenmesi. Denetleme: D metindeki "yararlanılmış" bilgisiyle çelişir.
5. Sık yapılan hata: A şıkkı. "Kapatıldı" sözcüğüne takılıp "yerine kuruldu" kısmını atlamak.

13. Zaman şeridinde Cumhuriyetin ilk on yılındaki bazı ekonomik gelişmeler verilmiştir. Teşvik-i Sanayi Kanunu özel girişimciye kolaylıklar sağlayan bir kanundur. Şeride göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

• A) Devletçilik 1923'te uygulanmaya başlamıştır.
• B) Sanayi planı 1929 bunalımından önce hazırlanmıştır.
• C) Önce özel girişim teşvik edilmiş, daha sonra devlet öncülüğünde planlı sanayileşmeye geçilmiştir.
• D) Aşar vergisi 1933'te kaldırılmıştır.

Doğru cevap: C — 1927'deki Teşvik-i Sanayi Kanunu özel girişimi desteklerken 1933'te devletin hazırladığı sanayi planı uygulandı; sıra özel girişimden devlet öncülüğüne doğrudur.

1. Ne soruluyor: şeridin ekonomi politikasındaki değişimi nasıl gösterdiği.
2. 1927: özel girişime teşvik.
3. 1933: devletin planı ile sanayileşme; arada 1929 bunalımı var.
4. Özel girişim → devlet öncülüğü. Denetleme: B yanlış, plan 1933, bunalım 1929; D yanlış, aşar 1925'te kaldırıldı.
5. Sık yapılan hata: A şıkkı. İzmir İktisat Kongresi 1923'tedir ama kongre özel girişimi esas almıştı; devletçilik 1930'larda öne çıktı.

14. Cumhuriyetin ilk yıllarında aile ve miras gibi konularda dinî kurallara dayanan Mecelle uygulanıyor, aynı konuda farklı topluluklara farklı kurallar geçerli olabiliyordu. 1926'da Türk Medeni Kanunu kabul edildi. Bu kanunla ulaşılmak istenen amaç aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Farklı toplulukların ayrı hukuk sistemlerini sürdürmek
• B) Mecelle'nin uygulama alanını genişletmek
• C) Kapitülasyonları yeniden yürürlüğe koymak
• D) Herkese eşit uygulanan laik ve çağdaş bir hukuk birliği kurmak

Doğru cevap: D — Medeni Kanun, topluluğa göre değişen kurallar yerine bütün vatandaşlara eşit uygulanan, dinî değil laik temelli çağdaş bir hukuk düzeni kurdu.

1. Ne soruluyor: Medeni Kanun'un amacı.
2. Sorun 1: kurallar dinî temelli (Mecelle).
3. Sorun 2: farklı topluluklara farklı kurallar, yani hukuk birliği yok.
4. Çözüm iki sorunu birden kaldırmalı: laik + herkese eşit. Denetleme: A ve B sorunları sürdürür; C Lozan'da kaldırılan ayrıcalıklardır.
5. Sık yapılan hata: yalnız "çağdaş" kısmına bakıp "hukuk birliği" boyutunu atlamak; metnin ikinci sorunu tam olarak bu.

15. Kaynak metindeki söz Atatürkçü düşünce sisteminin hangi özelliğini EN AÇIK biçimde vurgular?

• A) Akla, bilime ve gerçek ihtiyaçlara dayanması; değişen şartlara göre yenilenebilmesi
• B) Değiştirilemez kurallardan oluşması
• C) Yalnızca askerî konuları kapsaması
• D) Başka bir ülkenin düşüncesinin aynen tekrarı olması

Doğru cevap: A — "İlhamı hayattan almak" düşüncenin dogmalara değil gerçek hayatın ihtiyaçlarına, akla ve bilime dayandığını; şartlar değiştikçe yenilenebileceğini gösterir.

1. Ne soruluyor: sözün vurguladığı özellik.
2. "Gökten ve gaipten değil" ifadesi dogma ve doğaüstü kaynağı reddeder.
3. "Hayattan almak" gerçek ihtiyaçlara, gözleme ve akla dayanmaktır.
4. Hayat değiştikçe ilham kaynağı da değişir; düşünce yenilenebilir. Denetleme: B bu yenilenebilirlikle çelişir.
5. Sık yapılan hata: B şıkkı. İlkelerin sabit ve değişmez olduğunu düşünmek; söz tam olarak bunun tersini söylüyor.