Demokratikleşme Çabaları

1. Kaynak metin, Cumhuriyetin ilk yıllarında çok partili hayata geçiş denemelerinin gerekçesini yansıtmaktadır. Bu gerekçe aşağıdaki ilkelerden hangisiyle doğrudan ilişkilidir?

• A) Laiklik
• B) Demokrasi ve millî egemenlik
• C) Devletçilik
• D) İnkılapçılık

Doğru cevap: B — Hükûmeti denetleyen muhalefet ve milletin sesinin her yönüyle duyulması, yönetimin halkın iradesine dayanması, yani demokrasi ve millî egemenlik anlayışıdır.

1. Ne soruluyor: muhalefet isteğinin dayandığı ilke.
2. "Hükûmeti denetleyen muhalefet" farklı görüşlerin yönetime katılmasıdır.
3. "Milletin sesinin duyulması" egemenliğin millette olduğunu vurgular.
4. İkisi birlikte demokrasi ve millî egemenliktir. Denetleme: metinde din-devlet ilişkisi ya da ekonomi yok.
5. Sık yapılan hata: D şıkkı. İnkılapçılık yenilikleri korumayı anlatır; metnin konusu yönetimde farklı seslerin bulunmasıdır.

2. Zaman şeridinde Cumhuriyetin ilk yıllarındaki bazı siyasi gelişmeler sıralanmıştır. Şeride göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

• A) Her iki muhalefet partisinin kuruluşunun ardından rejime karşı bir ayaklanma ya da olay yaşanmıştır.
• B) Menemen Olayı Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kurulmasına yol açmıştır.
• C) Şeyh Said İsyanı Serbest Cumhuriyet Fırkası döneminde çıkmıştır.
• D) İki muhalefet partisi aynı yıl kurulmuştur.

Doğru cevap: A — Terakkiperver Fırka'dan sonra Şeyh Said İsyanı, Serbest Fırka'dan sonra Menemen Olayı yaşanmıştır; iki denemenin ardından da rejim karşıtı bir hareket gelmiştir.

1. Ne soruluyor: şeridin sırasından çıkan doğru yargı.
2. İlk çift: 1924 Terakkiperver → 1925 Şeyh Said İsyanı.
3. İkinci çift: 1930 Serbest Fırka → 1930 sonu Menemen Olayı.
4. Denetleme: B sırayla çelişir (1930 → 1924 olamaz), C yılla çelişir (1925 ≠ 1930), D yıllar farklı.
5. Sık yapılan hata: C şıkkı. Şeyh Said İsyanı ilk partinin dönemindedir; iki denemeyi birbirine karıştırmak.

3. Şeyh Said İsyanı'nın ardından 1925'te Takrir-i Sükûn Kanunu çıkarılmış, hükûmete isyan ve kargaşa çıkaranlara karşı geniş yetkiler verilmiş, İstiklal Mahkemeleri yeniden kurulmuştur. Aynı yıl Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası da kapatılmıştır. Bu gelişmelerden hangi sonuca ulaşılır?

• A) İsyan, çok partili hayat denemesini kesintiye uğratmıştır.
• B) Muhalefet partisi isyanı bastırmakla görevlendirilmiştir.
• C) Takrir-i Sükûn Kanunu yeni partilerin kurulmasını teşvik etmiştir.
• D) İstiklal Mahkemeleri kadınlara seçme hakkı tanımıştır.

Doğru cevap: A — İsyan sonrası olağanüstü yetkiler verilmiş ve muhalefet partisi kapatılmıştır; bu, çok partili hayata geçiş denemesinin kesintiye uğraması demektir.

1. Ne soruluyor: isyanın siyasi hayata etkisi.
2. Takrir-i Sükûn ile hükûmet olağanüstü yetkiler aldı.
3. Aynı yıl Terakkiperver Fırka kapatıldı; Meclis'te muhalefet kalmadı.
4. Muhalefet kalmayınca çok partili deneme sona erdi. Denetleme: B, C ve D metinle ilgisiz ya da ters.
5. Sık yapılan hata: C şıkkı. Kanun olağanüstü önlem getirdi; parti kurmayı teşvik etmedi, tersine muhalefet kapandı.

4. Kartta Serbest Cumhuriyet Fırkası hakkında bilgi verilmiştir. Bu bilgilere dayanarak aşağıdakilerden hangisine ULAŞILAMAZ?

• A) Parti devletin kurucusunun isteğiyle kurulmuştur.
• B) Parti uzun ömürlü olamamıştır.
• C) Parti bir mahkeme kararıyla kapatılmıştır.
• D) Parti rejim karşıtlarının toplandığı bir yer hâline gelmeye başlamıştır.

Doğru cevap: C — Kart partinin kurucuları tarafından kapatıldığını söyler; mahkeme kararından söz etmez.

1. Ne soruluyor: kartta KANITI olmayan yargı.
2. A: "Atatürk'ün isteğiyle kuruldu", ulaşılır.
3. B: "yaklaşık üç ay sonra" kapandı, kısa ömürlüdür; ulaşılır. D: "rejime karşı olanlar toplanmaya başladı", ulaşılır.
4. C: Kartta "kurucuları partiyi kapattı" yazar; mahkeme yoktur.
5. Sık yapılan hata: Terakkiperver Fırka'nın hükûmet kararıyla kapatılmasını Serbest Fırka'ya da genellemek.

5. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası (1924) ve Serbest Cumhuriyet Fırkası (1930) Cumhuriyet döneminin ilk muhalefet partileridir. İkisi de kısa sürede kapanmıştır ve kapanışlarında rejim karşıtlarının bu partileri kullanma girişimi etkili olmuştur. Bu durum Türkiye'de çok partili hayata geçiş için hangi yargıyı destekler?

• A) Çok partili hayat için henüz toplumsal ve siyasi şartlar olgunlaşmamıştır.
• B) Muhalefet partileri halktan hiç destek görmemiştir.
• C) Cumhuriyet Halk Fırkası da bu dönemde kapatılmıştır.
• D) Çok partili hayata geçiş 1930'da kalıcı olarak tamamlanmıştır.

Doğru cevap: A — İki denemenin de rejim karşıtlarınca kullanılıp kısa sürede sona ermesi, yeni kurulan Cumhuriyet için çok partili hayatın şartlarının henüz olgunlaşmadığını gösterir; kalıcı geçiş 1946'da gerçekleşmiştir.

1. Ne soruluyor: iki başarısız denemenin ortak mesajı.
2. İki parti de kısa ömürlü oldu ve rejim karşıtlarının toplanma yeri hâline geldi.
3. Aynı sonucun iki kez tekrarlanması koşulların hazır olmadığını gösterir.
4. Denetleme: D yanlış, kalıcı çok partili hayat 1946'da başladı; C yanlış, CHF iktidardaydı.
5. Sık yapılan hata: B şıkkı. Serbest Fırka kısa sürede büyük ilgi gördü; sorun destek eksikliği değil, rejim karşıtlarının partiyi kullanmasıydı.

6. Kartta Menemen Olayı anlatılmaktadır. Bu olay Cumhuriyet yönetimine aşağıdakilerden hangisini göstermiştir?

• A) İnkılapların halk arasında tam olarak benimsendiğini
• B) Laiklik ilkesinin gereksiz olduğunu
• C) İnkılapların korunması ve halka benimsetilmesi için çalışmaların sürmesi gerektiğini
• D) Muhalefet partilerinin sayısının artırılması gerektiğini

Doğru cevap: C — Laikliğe karşı bir ayaklanmanın çıkması ve halkın bir kısmının seyirci kalması, inkılapların henüz tam benimsenmediğini ve korunması gerektiğini gösterdi.

1. Ne soruluyor: olayın yönetime verdiği mesaj.
2. "Şeriat istedikleri" ayaklanma laik düzene karşı bir harekettir.
3. "Halkın bir kısmı seyirci kaldı" inkılapların henüz tam benimsenmediğini gösterir.
4. O hâlde inkılapların korunması ve yayılması gerekir. Denetleme: A metindeki seyirci kalan halkla çelişir.
5. Sık yapılan hata: A şıkkı. Olay çıkabildiğine ve seyirci kalınabildiğine göre benimseme tamamlanmamıştır; A metnin tersini söyler.

7. Zaman şeridinde Türk kadınına tanınan siyasi hakların aşamaları verilmiştir. Bu şeride bakarak aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

• A) Kadınlar önce milletvekili seçimlerinde oy kullanmış, sonra yerel seçimlere katılmıştır.
• B) Haklar tek bir yasayla aynı anda verilmiştir.
• C) Kadınların siyasi hakları kazanılmış ama hiç kullanılmamıştır.
• D) Haklar yerel yönetimden başlayarak ulusal düzeye doğru aşamalı olarak genişletilmiştir.

Doğru cevap: D — Önce belediye (1930), sonra muhtarlık (1933), ardından milletvekili seçme ve seçilme hakkı (1934) verildi; 1935'te 18 kadın milletvekili Meclis'e girdi.

1. Ne soruluyor: şeridin gösterdiği genişleme biçimi.
2. Belediye ve muhtarlık yerel yönetimdir; 1930 ve 1933.
3. Milletvekilliği ulusal düzeydir; 1934.
4. Sıra yerelden ulusala doğru ve yıllara yayılmış, yani aşamalı. Denetleme: 1935'teki 18 kadın milletvekili C'yi çürütür.
5. Sık yapılan hata: B şıkkı. Dört ayrı yıl vardır; tek yasayla aynı anda verilmiş olamaz.

8. Türk kadınları milletvekili seçme ve seçilme hakkını 1934'te kazanmıştır. Bu hak Fransa'da 1944'te, İtalya'da 1945'te, İsviçre'de ise federal düzeyde 1971'de tanınmıştır. Bu bilgilere göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

• A) Türkiye kadınlara siyasi hak tanıyan ilk ülkedir.
• B) Avrupa ülkelerinin hepsi bu hakkı Türkiye'den önce tanımıştır.
• C) Türkiye bu hakkı pek çok Avrupa ülkesinden önce tanımıştır.
• D) İsviçre bu hakkı Türkiye ile aynı yıl tanımıştır.

Doğru cevap: C — 1934 yılı Fransa (1944), İtalya (1945) ve İsviçre'den (1971) öncedir; Türkiye bu hakkı pek çok Avrupa ülkesinden önce tanımıştır.

1. Ne soruluyor: yılların karşılaştırmasından çıkan yargı.
2. Türkiye 1934; Fransa 1944, İtalya 1945, İsviçre 1971.
3. Verilen üç Avrupa ülkesinin üçü de Türkiye'den sonradır: C doğrudur.
4. Denetleme: A için "ilk ülke" bilgisi verilmemiş; metinde yalnız dört ülke var. B ve D yıllarla çelişir.
5. Sık yapılan hata: A şıkkı. "Pek çok ülkeden önce" ile "ilk ülke" aynı değildir; metin tüm dünyayı karşılaştırmıyor.

9. Kartta Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın programından maddeler verilmiştir. Rejim karşıtlarının bu partinin çevresinde toplanmasında programdaki hangi ifadenin istismar edildiği söylenebilir?

• A) Liberal ekonomiyi savunması
• B) Yerinden yönetime önem vermesi
• C) Cumhuriyet kelimesini adında taşıması
• D) Dinî inanç ve düşüncelere saygılı olması

Doğru cevap: D — "Dinî inanç ve düşüncelere saygı" ifadesi, laik inkılaplara karşı çıkanlar tarafından kendi amaçlarına dayanak olarak kullanılmak istenmiştir; Şeyh Said İsyanı bu ortamda çıkmıştır.

1. Ne soruluyor: rejim karşıtlarının dayanak yaptığı ifade.
2. Şeyh Said İsyanı dini gerekçe göstererek laik düzene karşı çıktı.
3. Programda bu gerekçeye en yakın ifade dinî inançlara saygı maddesidir.
4. İfadenin kendisi zararsızdır; sorun rejim karşıtlarınca istismar edilmesidir. Denetleme: A ve B ekonomi ve yönetim biçimiyle ilgilidir, isyanın gerekçesiyle değil.
5. Sık yapılan hata: B şıkkı. Yerinden yönetim bir yönetim tekniğidir; isyanın dayandığı gerekçe dinîdir.

10. Bir öğrenci ödevinde şöyle yazmıştır: "Cumhuriyetin ilanından sonra ülke tek partiyle yönetildi, fakat Atatürk iki kez muhalefet partisi kurulmasını destekledi." Öğrencinin bu tespiti Atatürk'ün hangi hedefini gösterir?

• A) Tek parti yönetimini kalıcı hâle getirmeyi
• B) Demokratik ve çok sesli bir siyasi hayat kurmayı
• C) Meclisi kapatarak yönetimi tek kişiye bırakmayı
• D) Saltanatı yeniden kurmayı

Doğru cevap: B — Tek partili bir dönemde muhalefet partilerinin kurulmasını desteklemek, çok sesli ve demokratik bir siyasi hayat hedefini gösterir.

1. Ne soruluyor: muhalefeti desteklemenin arkasındaki hedef.
2. İktidardaki birinin kendisine rakip parti kurulmasını desteklemesi çok sesliliği istemesi demektir.
3. Bu destek iki kez tekrarlanmış; tesadüf değil, bilinçli bir hedeftir.
4. Hedef demokratik bir siyasi hayattır. Denetleme: A, C ve D muhalefeti desteklemekle çelişir.
5. Sık yapılan hata: A şıkkı. "Tek partiyle yönetildi" cümlesine takılıp ikinci yarıdaki "muhalefeti destekledi" bilgisini atlamak.

11. Kartlardaki gelişmelerin hepsinin ortak amacı aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Ekonomide devletçiliği kurmak
• B) Yönetime katılımı genişletip egemenliğin millete ait olmasını sağlamak
• C) Dış politikada yeni ittifaklar kurmak
• D) Eğitimde birliği sağlamak

Doğru cevap: B — Saltanatın kaldırılması ve cumhuriyet egemenliği millete verdi; kadınlara seçme hakkı ve muhalefet partisi yönetime katılımı genişletti. Ortak amaç millî egemenlik ve demokratikleşmedir.

1. Ne soruluyor: dört gelişmenin ortak amacı.
2. Saltanatın kaldırılması ve cumhuriyetin ilanı: egemenlik bir hanedandan millete geçti.
3. Kadınlara seçme hakkı: katılım toplumun yarısına genişledi. Serbest Fırka: farklı görüşler yönetime aday oldu.
4. Hepsi millî egemenlik ve katılımla ilgilidir. Denetleme: ekonomi, dış politika ve eğitim kartların hiçbirinin konusu değil.
5. Sık yapılan hata: D şıkkı. Eğitimde birlik Tevhid-i Tedrisat'la ilgilidir; kartlarda eğitimle ilgili gelişme yok.

12. Ayşe Hanım 1932'de belediye seçiminde oy kullanmış, 1934'te ise milletvekili seçimleriyle ilgili yeni bir haber okumuştur. Ayşe Hanım'ın okuduğu haber büyük olasılıkla aşağıdakilerden hangisidir?

• A) Kadınlar ilk kez belediye seçimlerinde oy kullanabilecek.
• B) Kadınlar muhtarlık seçimlerine katılamayacak.
• C) Saltanat yeniden kuruluyor.
• D) Kadınlar artık milletvekili seçebilecek ve seçilebilecek.

Doğru cevap: D — Kadınlar belediye seçimlerine 1930'dan beri katılıyordu; 1934'te milletvekili seçme ve seçilme hakkı tanındı. Haber bu hakla ilgilidir.

1. Ne soruluyor: 1934'te milletvekili seçimleriyle ilgili yeni gelişme.
2. Ayşe Hanım 1932'de zaten belediye seçiminde oy kullanmış: A "ilk kez" dediği için yeni haber olamaz.
3. Muhtarlık hakkı 1933'te tanınmıştı: B tersini söyler.
4. 1934'teki yeni gelişme milletvekili seçme ve seçilme hakkıdır. Denetleme: haberin konusu "milletvekili seçimleri" ile D örtüşür.
5. Sık yapılan hata: A şıkkı. Senaryodaki 1932 oy kullanma bilgisini atlayıp belediye hakkını 1934'e yerleştirmek.

13. Kartta 1926'da ortaya çıkarılan İzmir Suikastı girişimi anlatılmaktadır. Bu olay, Cumhuriyet yönetiminin muhalefete bakışını nasıl etkilemiş olabilir?

• A) Muhalefete karşı güvensizliği artırmış, çok partili hayata geçişi geciktirmiştir.
• B) Hemen yeni bir muhalefet partisinin kurulmasını sağlamıştır.
• C) Kadınlara seçme hakkı tanınmasına yol açmıştır.
• D) Saltanatın kaldırılmasına neden olmuştur.

Doğru cevap: A — Kapatılan partinin eski üyelerinin de yargılandığı bir suikast girişimi, muhalefete güveni sarstı; yeni bir deneme ancak 1930'da yapılabildi.

1. Ne soruluyor: suikast girişiminin siyasi etkisi.
2. Yargılananlar arasında eski muhalefet partisi üyeleri vardır; bu güvensizlik doğurur.
3. Güvensizlik ortamında yeni muhalefet partisine izin vermek zorlaşır.
4. İkinci deneme dört yıl sonra, 1930'da geldi. Denetleme: D yanlış, saltanat 1922'de kaldırılmıştı.
5. Sık yapılan hata: B şıkkı. Olayın hemen ardından yeni parti kurulmadı; 1926'dan 1930'a kadar tek parti devam etti.

14. Tek partili dönemde de TBMM'de milletvekilleri hükûmete soru sorabiliyor, bazı konularda hükûmeti eleştirebiliyordu. Ancak farklı bir partiye mensup muhalif milletvekili grubu bulunmuyordu. Bu bilgiye göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

• A) Tek partili dönemde Meclis hiç çalışmamıştır.
• B) Meclis içinde sınırlı bir denetim olsa da örgütlü bir muhalefet yoktu.
• C) Milletvekilleri hükûmetle ilgili hiçbir konuda görüş bildirememiştir.
• D) Tek partili dönemde birden fazla parti Meclis'te yer almıştır.

Doğru cevap: B — Soru sorma ve eleştiri sınırlı bir denetimdir; farklı partiden muhalif grubun olmaması ise örgütlü muhalefetin yokluğudur.

1. Ne soruluyor: metnin iki yarısını birlikte karşılayan yargı.
2. İlk yarı: soru sorma ve eleştiri vardı, yani Meclis çalışıyordu ve sınırlı denetim vardı.
3. İkinci yarı: farklı partiden muhalif grup yoktu, yani örgütlü muhalefet yoktu.
4. İkisini birlikte söyleyen B'dir. Denetleme: A ve C ilk yarıyla, D ikinci yarıyla çelişir.
5. Sık yapılan hata: A ya da C. "Tek parti" ifadesini "hiç denetim yok" diye okumak; metin soru sorulabildiğini açıkça söylüyor.

15. Bir tarihçi Atatürk döneminin demokratikleşme çabaları için şunu yazmıştır: "Denemeler kısa sürdü ama boşa gitmedi; Türk toplumu muhalefet, seçim ve kadının siyasete katılması gibi kavramlarla bu yıllarda tanıştı." Tarihçinin bu değerlendirmesinde aşağıdakilerden hangisi vurgulanmaktadır?

• A) Denemelerin hiçbir iz bırakmadığı
• B) Çok partili hayatın 1930'da kalıcı olarak başladığı
• C) Denemelerin toplumda demokratik kültürün temellerini attığı
• D) Kadınların siyasete katılmasının ertelendiği

Doğru cevap: C — Tarihçi denemelerin kısa sürmesine rağmen toplumun demokratik kavramlarla tanışmasını sağladığını, yani demokratik kültürün temelini attığını söyler.

1. Ne soruluyor: değerlendirmenin ana fikri.
2. "Kısa sürdü ama boşa gitmedi" denemelerin kalıcı bir kazanımı olduğunu söyler.
3. Kazanım: muhalefet, seçim ve kadının siyasete katılması kavramlarıyla tanışmak.
4. Bu kavramlar demokratik kültürün temelleridir. Denetleme: A "boşa gitmedi" ile, B "kısa sürdü" ile çelişir.
5. Sık yapılan hata: B şıkkı. "Boşa gitmedi" ifadesini "kalıcı oldu" diye okumak; tarihçi denemelerin kısa sürdüğünü açıkça söylüyor.