Doğal Kaynaklar, Enerji ve Çatışma Alanları

1. Doğal kaynak potansiyelinin ülkeler arası ilişkiler üzerindeki etkisi sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Etkisinin bulunmaması
• B) Yalnız iş birliği yaratması
• C) Yalnız çatışma yaratması
• D) Kaynak sahibi ülkelerin pazarlık gücünü artırması, kaynağa bağımlı ülkelerle karşılıklı bağımlılık ilişkisi kurması
• E) İlişkilerin rastlantısal olması

Doğru cevap: D — Doğal kaynak, sahibine pazarlık gücü kazandırırken alıcıyla arasında karşılıklı bağımlılık kurar.

1. Bir kaynak ilişkisinde iki taraf vardır: kaynağı satan ülke ve onu satın alan ülke. İkisinin de öbüründen beklediği bir şey var.
2. Satıcı ülke kaynağı elinde tuttuğu için fiyat ve koşullarda söz sahibi olur; bu, pazarlık gücüdür.
3. Ama satıcı da gelire gereksinim duyar; alıcısız kaynak yalnızca yer altında duran bir maddedir. Böylece bağımlılık iki yönlü kurulur.
4. Denetleyelim: karşılıklı bağımlılık kimi zaman ortak yatırım ve uzun süreli anlaşma getirir, kimi zaman gerilim üretir ✓ — yani ilişki tek bir sonuca kilitli değildir.

2. Doğal kaynak zenginliğinin bazı ülkelerde kalkınmaya dönüşmemesinin nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Kaynakların az olması
• B) Gelirin işlenmeye ve eğitime yatırılmaması, ekonominin tek ürüne bağımlı kalması ve fiyat dalgalanmalarına açık hâle gelmesi
• C) Kaynakların işlenmesi
• D) Eğitimin yaygın olması
• E) Sanayinin gelişmesi

Doğru cevap: B — Kaynak geliri işlemeye ve eğitime yatırılmayınca ekonomi tek ürüne bağımlı ve fiyat dalgalanmalarına açık kalır.

1. Tablonun kurgusu şu: solda ekonomi türü, sağda o ekonominin kırılganlığı.
2. Dolu satırlar iki uç veriyor: tek ürüne dayalı ekonomide fiyat düşünce gelir tümüyle sarsılıyor, çeşitlenmiş ekonomide ise risk dağıldığı için yapı dayanıklı kalıyor.
3. Sorulan ülkeler kaynak bakımından zengin; eksik olan kaynak değil, gelirin nereye gittiği. Ham madde işlenmeden satılırsa katma değer başka ülkede kalır; gelir eğitime ve sanayiye aktarılmazsa ekonomi çeşitlenemez.
4. Denetleyelim: dünya piyasasında ham madde fiyatı düştüğünde tek ürüne bağlı bütçe aynı anda sarsılır ✓ — kırılganlığın kaynağı zenginlik değil, tek ürüne bağımlılıktır.

3. Tabloda enerji nakil hatlarının tarafları verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan beklenti hangisidir?

• A) Geçiş geliri elde etmek ve stratejik konumunu güçlendirmek
• B) Kaynağa sahip olmak
• C) Hattı kapatmak
• D) Fiyatı belirlemek
• E) Beklenti bulunmaması

Doğru cevap: A — Geçiş ülkesi, kaynağa sahip olmadan geçiş geliri elde eder ve konumunu stratejik bir güce çevirir.

1. Tablonun kurgusu şu: solda enerji nakil hattındaki taraf, sağda o tarafın hattan beklentisi.
2. Dolu satırlar iki ucu veriyor: üretici ülke kaynağını pazara ulaştırıp gelir elde etmek istiyor, tüketici ülke kesintisiz ve uygun fiyatlı arz istiyor.
3. Geçiş ülkesinin ne kaynağı ne de tüketim gereksinimi belirleyici; elinde olan tek şey hattın üzerinden geçtiği topraktır. Bu topraktan geçiş ücreti geliri doğar ve hattın sürekliliği ona bağlı olduğu için siyasi ağırlığı artar.
4. Denetleyelim: üç beklentiyi yan yana koyunca her tarafın kendi konumundan doğan bir kazancı olduğu görülüyor ✓ — geçiş ülkesininki konumun kendisidir.

4. Enerji nakil hattı güzergâhı belirlenirken göz önünde bulundurulan etkenler sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Yalnız mesafe
• B) Yalnız nüfus
• C) Yalnız maliyet
• D) Yalnız iklim
• E) Mesafe ve arazi koşullarının yanında siyasi istikrar, güvenlik ve geçilen ülkelerle ilişkiler

Doğru cevap: E — Güzergâh seçiminde mesafe ve arazi koşullarının yanında siyasi istikrar, güvenlik ve ülkelerle ilişkiler de belirleyicidir.

1. Sorunun istediği, bir boru hattının nereden geçeceğine karar verilirken hangi ölçütlerin tartıldığı.
2. Teknik ölçütler maliyeti belirler: hat ne kadar uzunsa, arazi ne kadar engebeliyse yapım ve işletme gideri o kadar artar.
3. Ama hat bir kez döşendikten sonra on yıllarca aynı topraklardan geçecektir. İstikrarsız ya da ilişkilerin gergin olduğu bir bölgeden geçen hat, teknik olarak kısa olsa bile kapanma riski taşır ve arz güvenliğini zedeler.
4. Denetleyelim: yatırımcı hem yapım maliyetine hem de hattın kesintisiz işleyeceği yıllara bakar ✓ — bu yüzden en kısa güzergâh her zaman seçilen güzergâh değildir.

5. Ülkelerin enerji tedarikinde kaynak ve güzergâh çeşitliliğine önem vermesinin nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Maliyeti artırmak
• B) Çeşitliliğin ucuz olması
• C) Tek bir kaynağa ya da güzergâha bağımlılığın, olası bir kesintide arz güvenliğini tümüyle tehlikeye atması
• D) Enerjinin gereksiz olması
• E) Bağımlılığın yararlı olması

Doğru cevap: C — Tek bir kaynağa ya da güzergâha bağlı kalmak, olası bir kesintide arz güvenliğini bütünüyle tehlikeye atar.

1. Sorunun istediği, ülkelerin neden birden çok tedarikçiyle ve birden çok hatla çalışmayı yeğlediği.
2. Enerji, sanayinin, ulaşımın ve ısınmanın ortak girdisidir. Arzda yaşanan bir kesinti bu alanların hepsini aynı anda vurur.
3. Tek kaynak ya da tek güzergâh varsa o hattaki bir arıza, siyasi kriz ya da doğal afet arzın tamamını durdurur. Kaynak ve güzergâh çeşitlendirildiğinde ise bir yol kapandığında öbürleri devreye girer.
4. Denetleyelim: çeşitlendirme birim başına maliyeti yükseltebilir, yine de yapılır ✓ — çünkü ödenen fark kesinti riskine karşı bir güvenlik bedelidir.

6. Türkiye’nin enerji nakil hatları açısından taşıdığı konumsal önemin nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Enerji kaynaklarının zenginliği
• B) Enerji kaynakları bakımından zengin bölgeler ile tüketici Avrupa pazarı arasında geçiş güzergâhında bulunması
• C) Nüfusunun çokluğu
• D) İkliminin uygunluğu
• E) Yüzölçümünün büyüklüğü

Doğru cevap: B — Türkiye, enerji bakımından zengin bölgelerle tüketici Avrupa pazarı arasındaki geçiş güzergâhında yer alır.

1. Önce Türkiye’nin kendi durumunu saptayalım: petrol ve doğal gaz üretimi tüketimini karşılamaz, ülke büyük ölçüde ithalatçıdır. Öyleyse önem üretimden gelemez.
2. Şimdi çevresine bakalım: doğusunda Hazar havzası, güneyinde Basra körfezi ve Orta Doğu kaynakları, kuzeyinde Rusya yatakları bulunur. Bunlar dünyanın sayılı üretim alanlarıdır.
3. Bu kaynakların ulaşmak istediği büyük tüketici pazar ise batıda, Avrupa’dadır. Türkiye tam bu iki alanın arasında durduğu için hatların doğal geçiş güzergâhı olur.
4. Denetleyelim: aynı konum, boru hatlarının yanı sıra depolama ve fiyat oluşumunu barındıran bir enerji ticaret merkezi olma olanağı da veriyor ✓ — önem konumdan doğuyor.

7. Tabloda anlaşmazlık konusu olabilen mekânsal unsurlar verilmiş, biri boş bırakılmıştır. Tabloda eksik kalan neden hangisidir?

• A) Denizlerin geniş olması
• B) Suyun tuzlu olması
• C) Balıkçılığın azalması
• D) Gemilerin çokluğu
• E) Kıta sahanlığı, deniz yetki alanları ve deniz tabanındaki kaynaklar

Doğru cevap: E — Deniz alanlarında anlaşmazlık, kıta sahanlığı ile deniz yetki alanlarının ve deniz tabanındaki kaynakların paylaşımından doğar.

1. Tablonun kurgusu şu: solda anlaşmazlık konusu olabilen mekânsal unsur, sağda anlaşmazlığın nedeni.
2. Dolu satırlar örneği veriyor: sınır bölgelerinde tarihsel iddialar ve kaynak paylaşımı, su havzalarında sınır aşan akarsuların bölüşülmesi tartışma yaratıyor. İkisinde de neden, bir alanın kime ait olduğunun kesin çizilememesi.
3. Denizde de aynı belirsizlik var: kıyısı olan ülkeler arasında yetki alanlarının nereden ayrılacağı çizilmelidir. Üstelik yetki yalnız su yüzeyini değil, deniz tabanını ve altındaki doğal gaz, petrol gibi kaynakları da kapsar.
4. Denetleyelim: taban kaynakları olmasa sınır çizgisi yalnızca teknik bir konu kalırdı ✓ — ekonomik değer, tartışmayı siyasi bir konuya dönüştürüyor.

8. Sınır aşan akarsuların anlaşmazlık konusu olmasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Suyun az olması
• B) Suyun taşınamaması
• C) Yukarı havza ülkesinin kullanımının aşağı havza ülkelerinin su miktarını ve niteliğini doğrudan etkilemesi
• D) Akarsuların kısa olması
• E) Anlaşmazlık bulunmaması

Doğru cevap: C — Sınır aşan akarsuda yukarı havza ülkesinin kullanımı, aşağı havzaya ulaşan suyun hem miktarını hem niteliğini doğrudan değiştirir.

1. Akarsuyun temel özelliğini saptayalım: tek yönlü akar. Bu yüzden havzadaki ülkeler eşit konumda değildir; biri suyun geldiği, öbürü suyun gittiği taraftadır.
2. Yukarı havza ülkesi baraj yapar ya da geniş alanları sularsa akış aşağıya azalarak ulaşır. Miktar değişir.
3. Aynı biçimde tarımsal ilaç, gübre ve atık suya karışırsa aşağı havzaya varan su kirlenmiş olur. Nitelik de değişir. Aşağı havza ülkesinin bu iki değişimi kendi topraklarında önleme olanağı yoktur.
4. Denetleyelim: kalıcı çözüm olarak havza ölçeğinde ortak yönetim ve veri paylaşımı öneriliyor ✓ — çünkü sorun sınırın iki yanında değil, havzanın bütününde tanımlı.

9. Mekânsal anlaşmazlıkların çözümünde başvurulan yollar sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) İkili görüşmeler, uluslararası hukuk, tahkim ve uluslararası kuruluşların arabuluculuğu
• B) Yalnız kuvvet kullanımı
• C) Yalnız beklemek
• D) Yalnız ticareti durdurmak
• E) Çözüm bulunmaması

Doğru cevap: A — Mekânsal anlaşmazlıklarda ikili görüşmeler, uluslararası hukuk, tahkim ve kuruluşların arabuluculuğu başvurulan yollardır.

1. Sorunun istediği, taraflar bir alan üzerinde anlaşamadığında hangi yolların açık olduğu.
2. İlk basamak ikili görüşmedir: taraflar aracısız masaya oturur. Sonuç alınamazsa uluslararası hukuk devreye girer; antlaşmalar ve yerleşik ölçütler, iddiaların hangisinin dayanağı olduğunu gösterir.
3. Taraflar isterse anlaşmazlığı tahkime ya da uluslararası bir mahkemeye taşır; bu durumda kararı önceden kabul edilmiş ölçütlere göre üçüncü bir merci verir. Uluslararası kuruluşlar da arabuluculuk yaparak görüşme kanalını açık tutar.
4. Denetleyelim: bu yollar her anlaşmazlığı çözmez, ama hepsi çatışmanın insani ve ekonomik maliyetinin çok altında kalır ✓ — bu yüzden önce denenirler.

10. Uluslararası birlikteliklerin anlaşmazlıkların çözümüne katkısı sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Katkılarının bulunmaması
• B) Yalnız ticaret yapmaları
• C) Anlaşmazlığı büyütmeleri
• D) Ortak kurallar ve görüşme zemini sağlayarak tarafları masaya taşımaları; ekonomik bağların çatışma maliyetini yükseltmesi
• E) Katkının ölçülememesi

Doğru cevap: D — Uluslararası birliktelikler ortak kural ve görüşme zemini sağlar; derinleşen ekonomik bağ çatışmanın maliyetini yükseltir.

1. Sorunun istediği, birliklerin anlaşmazlıkların çözümüne tam olarak neyi kattığı.
2. Birinci katkı kurumsaldır: birlik, üyelerin önceden benimsediği ortak kurallar ve sürekli işleyen görüşme kanalları getirir. Kriz çıktığında taraflar sıfırdan bir masa kurmak zorunda kalmaz.
3. İkinci katkı ekonomiktir: üyeler arasında ticaret, yatırım ve ortak üretim derinleştikçe bir çatışmanın her iki tarafa vereceği zarar büyür. Yüksek maliyet, çözümü caydırıcı biçimde çekici kılar.
4. Denetleyelim: birliklerin çoğunun zorlayıcı bir gücü yok, yine de etkili olabiliyorlar ✓ — etki yaptırımdan değil, kural ve bağ üretmekten geliyor.

11. Bazı sınırların anlaşmazlığa açık olmasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Sınırların doğal ve kültürel bütünlükleri gözetmeden çizilmiş olması; aynı topluluğu bölmesi ya da kaynak alanlarını ayırması
• B) Sınırların kısa olması
• C) Sınırların uzun olması
• D) Sınırların yeni olması
• E) Anlaşmazlığın rastlantısal olması

Doğru cevap: A — Bazı sınırlar doğal ve kültürel bütünlükler gözetilmeden çizildiği için topluluğu böler ya da kaynak alanlarını ayırır.

1. Sorunun istediği, kimi sınırların neden sürekli tartışma ürettiği.
2. Bir sınır, yaşayan insanların ve doğal birimlerin üzerinden geçer. Aynı dili konuşan, akraba olan bir topluluk ikiye bölündüğünde sınırın iki yanında karşılıklı beklentiler doğar.
3. Aynı şey doğal birimler için de geçerlidir: bir otlak, bir havza ya da bir petrol alanı sınırla ikiye ayrıldığında paylaşım kuralı belirsiz kalır. Özellikle sömürge döneminde cetvelle çizilmiş sınırlarda bu durum yaygındır.
4. Denetleyelim: dağ sırtı ya da akarsu gibi doğal birimleri izleyen ve toplulukları bölmeyen sınırların çok daha az tartışma ürettiği görülüyor ✓ — sorun sınırın varlığı değil, nereden geçirildiği.

12. Grafikte bir ülkenin enerji tüketiminin yıllara göre değişimi verilmiştir. Bu eğilimin dış politikaya olası yansıması nedir?

• A) Enerji ilişkilerinin önemsizleşmesi
• B) Tüketimin azalması
• C) Enerji arz güvenliğinin dış politikada daha belirleyici hâle gelmesi; kaynak ve güzergâh çeşitlendirmesinin öne çıkması
• D) İthalatın bitmesi
• E) Hiçbir yansıma

Doğru cevap: C — Sürekli artan enerji tüketimi, arz güvenliğini dış politikanın belirleyici konusu hâline getirir.

1. Grafiği okuyalım: yatay eksende yıllar, düşey eksende enerji tüketimi var ve çizgi soldan sağa kesintisiz yükseliyor. Ülkenin gereksinimi her yıl artıyor.
2. Artan gereksinim kendi üretimiyle karşılanamıyorsa aradaki fark ithalatla kapatılır; yani ithalat da yıllar içinde büyür.
3. İthalat büyüdükçe ülke, tedarikçi ülkelere ve hatların geçtiği topraklara daha bağımlı hâle gelir. Böylece enerji, ekonomik bir konu olmaktan çıkıp dış politikanın ana başlıklarından biri olur; kaynak ve güzergâh çeşitlendirmesi öne çıkar.
4. Denetleyelim: tüketim sabit kalsaydı ya da düşseydi bu baskı oluşmazdı ✓ — belirleyici olan eğilimin yönü.

13. Yenilenebilir enerji yatırımlarının enerji güvenliği açısından değerlendirilmesi sorulmaktadır. Doğru değerlendirme hangisidir?

• A) Etkisinin bulunmaması
• B) Maliyeti sonsuz artırması
• C) Bağımlılığı artırması
• D) Dışa bağımlılığı azaltarak arz güvenliğini güçlendirmesi ve fiyat dalgalanmalarına karşı koruma sağlaması
• E) Yalnız çevresel etkisinin olması

Doğru cevap: D — Yenilenebilir yatırımlar yerli kaynağa dayandığı için dışa bağımlılığı azaltır ve fiyat dalgalanmalarına karşı koruma sağlar.

1. Sorunun istediği, güneş ve rüzgâr yatırımlarının enerji güvenliğine ne kattığı.
2. Bu kaynakların ortak özelliği yerli olmalarıdır: güneş ışığı ve rüzgâr ithal edilmez, ülkenin kendi topraklarında bulunur.
3. Santral bir kez kurulduktan sonra üretim için sürekli yakıt satın almak gerekmez. İthal yakıta harcanan döviz azalır, cari açık üzerindeki baskı hafifler.
4. Denetleyelim: dünya piyasasında petrol ya da doğal gaz fiyatı sıçradığında yenilenebilir santralin üretim maliyeti aynı kalıyor ✓ — dalgalanmaya karşı koruma tam olarak buradan geliyor.

14. Bazı madenlerin son yıllarda stratejik önem kazanmasının nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Madenlerin tükenmesi
• B) Pil, elektronik ve yenilenebilir enerji teknolojilerinde kullanılmaları; birkaç ülkede yoğunlaşmış olmaları
• C) Madenlerin ucuzlaması
• D) Kullanımlarının azalması
• E) Önemlerinin bulunmaması

Doğru cevap: B — Bazı madenler pil, elektronik ve yenilenebilir enerji teknolojilerinde kullanıldığı ve birkaç ülkede yoğunlaştığı için stratejik önem kazanmıştır.

1. Sorunun istediği, son yıllarda belirli madenlerin neden öne çıktığı.
2. Birinci neden kullanım alanıdır: elektrikli araç bataryaları, rüzgâr türbini mıknatısları, güneş panelleri ve elektronik devreler belirli madenler olmadan üretilemez. Enerji dönüşümü hızlandıkça bu madenlere talep artar.
3. İkinci neden dağılıştır: bu madenlerin çıkarılması ve özellikle işlenmesi az sayıda ülkede toplanmıştır. Arz birkaç noktaya bağlıysa oradaki her aksama bütün üretim zincirini etkiler.
4. Denetleyelim: talebin yüksek, arzın dar olması bir maddeyi stratejik yapan iki koşuldur ve burada ikisi de sağlanıyor ✓.

15. Yukarıda anlatılan durumun yarattığı risk ve alınabilecek önlem hangisidir?

• A) Risk bulunmaması
• B) Hattın kapatılması
• C) Yalnız fiyatın düşmesi
• D) Yalnız tüketimin artması
• E) Kesinti durumunda arzın tümüyle durması riski; önlem olarak kaynak ve güzergâh çeşitlendirmesi ile depolama kapasitesinin artırılması

Doğru cevap: E — Tek kaynak ve tek hat, teknik bir arıza ya da siyasi bir gerilimde arzı tümüyle kesebilir. Depolama, kesintinin etkisini kısa vadede karşılamayı; çeşitlendirme ise riski kalıcı olarak azaltmayı sağlar.

1. Tek kaynak ve tek hat bağımlılığı vardır.
2. Kesinti arzı tümüyle durdurabilir.
3. Çeşitlendirme ve depolama riski azaltır.

16. Bir bölgedeki çatışmanın enerji piyasalarını etkilemesinin nedeni sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Enerjinin yerel olması
• B) Fiyatların sabit olması
• C) Enerji piyasalarının küresel olması ve arzda oluşabilecek bir kesinti beklentisinin fiyatları dünya genelinde yükseltmesi
• D) Çatışmanın etkisiz olması
• E) Piyasaların kapalı olması

Doğru cevap: C — Enerji piyasaları küresel olduğu için bir bölgedeki arz kesintisi beklentisi bile fiyatları dünya genelinde yükseltir.

1. Sorunun istediği, yerel bir çatışmanın uzaktaki ülkelerin enerji faturasını nasıl etkilediği.
2. Petrol ve doğal gaz büyük ölçüde dünya piyasalarında fiyatlanır. Bir alıcı yalnızca kendi tedarikçisiyle değil, aynı malı satan bütün üreticilerle aynı fiyat düzeyinde karşılaşır.
3. Üretici ya da geçiş bölgelerinden birinde çatışma çıktığında alıcılar gelecekteki arzın kesilebileceğini hesaba katar ve stok yapmaya yönelir. Bu, fiilen bir damla eksik akmadan talebi ve fiyatı yükseltir.
4. Denetleyelim: çatışma bölgesinden hiç petrol almayan bir ülke bile zamla karşılaşıyor ✓ — etkiyi taşıyan şey fiziki akış değil, ortak fiyat.

17. Uluslararası anlaşmazlıklar incelenirken bilimsel yaklaşımın gerektirdiği tutum sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Tek tarafın görüşünü aktarmak
• B) Konuyu ele almamak
• C) Sonucu tahmin etmek
• D) Tarafların dayandığı gerekçeleri, uluslararası hukuktaki karşılıklarını ve coğrafi verileri birlikte değerlendirmek
• E) Yalnız haberlere dayanmak

Doğru cevap: D — Bilimsel yaklaşım, tarafların gerekçelerini uluslararası hukuktaki karşılıkları ve coğrafi verilerle birlikte değerlendirmeyi gerektirir.

1. Sorunun istediği, bir anlaşmazlığı incelerken takınılması gereken tutum.
2. Anlaşmazlıkta her tarafın kendi dayanağı vardır: tarihsel bir belge, bir antlaşma maddesi ya da coğrafi bir ölçüt. Bunlardan yalnız birini aktarmak, incelemeyi taraf tutmaya çevirir.
3. Coğrafi çözümlemede önce iddialar ve gerekçeleri ortaya konur, sonra bunların uluslararası hukukta tanınan ölçütlerle ne ölçüde örtüştüğü sınanır. Son olarak kıyı uzunluğu, havza sınırı, adaların konumu gibi mekânsal veriler eklenir.
4. Denetleyelim: üç kaynağın birlikte okunması, tek bir habere ya da tek bir belgeye dayanan yorumdan çok daha denetlenebilir bir sonuç veriyor ✓.

18. Ortak kaynak kullanımının çatışma yerine iş birliğine dönüşebilmesinin koşulları sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Koşul bulunmaması
• B) Görüşmenin engellenmesi
• C) Tek tarafın kazanması
• D) Kaynağın tükenmesi
• E) Karşılıklı yararın görülmesi, verilerin paylaşılması ve ortak yönetim düzeneklerinin kurulması

Doğru cevap: E — Ortak kaynak, ancak karşılıklı yarar görüldüğünde, veriler paylaşıldığında ve ortak yönetim kurulduğunda iş birliğine dönüşür.

1. Sorunun istediği, aynı kaynağı kullanan tarafların çatışmak yerine anlaşmasını sağlayan koşullar.
2. Birinci koşul karşılıklı yarardır: taraflardan biri düzenlemeden hiç kazanç görmüyorsa anlaşmayı sürdürmesi için bir neden kalmaz.
3. İkinci koşul veri paylaşımıdır. Akış miktarı, rezerv ya da kirlilik ölçümleri ortak değilse her taraf kendi rakamına güvenir ve pazarlık zemini kurulamaz.
4. Üçüncü koşul kurumsaldır: sürekli toplanan ortak bir kurul olmadan anlaşma ilk anlaşmazlıkta dağılır. Kurul, uyuşmazlığı kriz büyümeden ele alır.
5. Denetleyelim: işleyen havza örneklerinde bu üç ögenin birlikte bulunduğu görülüyor ✓ — biri eksikse düzen kalıcı olmuyor.

19. Bir bölgedeki anlaşmazlığın mekânsal nedenlerini çözümlerken kullanılacak veriler sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Kaynak dağılışı haritaları, sınır ve yetki alanı verileri, ulaşım ve enerji hatlarının güzergâhları ile tarihsel bilgiler
• B) Yalnız nüfus verileri
• C) Yalnız iklim verileri
• D) Yalnız yükselti verileri
• E) Yalnız tarım verileri

Doğru cevap: A — Mekânsal çözümleme, anlaşmazlığın "nerede" ve "neden orada" olduğunu açıklamayı hedefler. Kaynakların dağılışı ile hatların güzergâhı çoğu kez bu sorunun yanıtını verir.

1. Kaynak dağılışı belirlenir.
2. Sınır ve yetki alanları incelenir.
3. Hat güzergâhları ve tarihsel bilgi eklenir.

20. Enerji kaynağı bakımından yoksul olan bir ülkenin enerji ilişkilerinde etkili bir konuma gelebilmesinin yolu sorulmaktadır. Doğru açıklama hangisidir?

• A) Bu olanaksızdır
• B) Geçiş güzergâhı, depolama ve ticaret merkezi işlevi üstlenerek konumunu değere dönüştürmesi
• C) Kaynak üretmesi
• D) Tüketimi durdurması
• E) İthalatı yasaklaması

Doğru cevap: B — Kaynağı olmayan bir ülke geçiş güzergâhı, depolama ve ticaret merkezi işleviyle konumunu değere dönüştürebilir.

1. Sorunun istediği, yer altı kaynağı bulunmayan bir ülkenin enerji ilişkilerinde nasıl söz sahibi olabileceği.
2. Enerji jeopolitiğinde güç yalnız kaynaktan gelmez. Kaynağın pazara ulaşması için bir yola, kesintileri karşılamak için depolamaya ve fiyatın oluştuğu bir ticaret zeminine de gereksinim vardır.
3. Uygun konumdaki bir ülke boru hatlarını ve terminalleri topraklarından geçirerek geçiş geliri elde eder; yeraltı depolama tesisleriyle arz kesintilerinde denge sağlar; bir ticaret merkezi kurarsa fiyat oluşumuna katılır.
4. Denetleyelim: bu üç işlevin hiçbiri kendi rezervini gerektirmiyor ✓ — üçü de yalnızca konumun ve altyapının ürünü.

21. Doğal kaynak potansiyeli ülkeler arası ilişkileri biçimlendirir; enerji hatları üretici, tüketici ve geçiş ülkelerini birbirine bağlar ve mekânsal unsurlar anlaşmazlık konusu olabilir. Bu bilgiye dayanarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

• A) Kaynak ve güzergâh çeşitlendirmesi arz güvenliğini artırır.
• B) Sınır aşan sularda yukarı havza belirleyicidir.
• C) Yenilenebilir enerji dışa bağımlılığı azaltır.
• D) Enerji kaynağı olmayan bir ülke enerji ilişkilerinde hiçbir etkiye sahip olamaz.
• E) Uluslararası birliktelikler görüşme zemini sağlar.

Doğru cevap: D — Kaynağı olmayan bir ülke de geçiş, depolama ve ticaret işlevleriyle etki kurabildiği için "hiçbir etkiye sahip olamaz" yargısı söylenemez.

1. Soru "söylenemez" diyor; öyleyse verilen bilgiyle ÇELİŞEN ya da onun desteklemediği yargıyı arıyoruz. Doğru bilgileri işaretlemeyeceğiz.
2. Metin doğal kaynak potansiyelinin ilişkileri biçimlendirdiğini, hatların üretici, tüketici ve geçiş ülkelerini birbirine bağladığını söylüyor. Geçiş ülkesinin bu zincirdeki yeri, kaynağa sahip olmadan da bağlantının parçası olunabildiğini gösteriyor.
3. Öyleyse "enerji kaynağı olmayan bir ülke hiçbir etkiye sahip olamaz" yargısı metnin kendi kurduğu üçlü yapıya aykırıdır; geçiş ülkesi tam da kaynaksız etkinin örneğidir.
4. Denetleyelim: öbür seçenekleri tek tek sınayalım — çeşitlendirmenin arz güvenliğini artırması, yukarı havzanın belirleyiciliği, yenilenebilirin bağımlılığı azaltması ve birliklerin görüşme zemini sağlaması metinle uyuşuyor ✓, dolayısıyla hepsi söylenebilir.